Babs Verblackt - Freelance journalist

In China blijft de onwetendheid over hiv/ aids groot. In de noordelijke stad Harbin brengen vrijwilligers daar stap voor stap verandering in met voorlichting door en voor specifieke groepen.

Zhang Jian en Jason Zhang doen iets wat maar weinig Chinezen doen: gemakkelijk over hiv/aids praten. Bij hen geen schaamrood op de kaken bij woorden als seks, condooms en veilig vrijen. Ontspannen vertellen de studenten management hoe zij andere studenten voorlichting geven. ‘De meesten weten heel erg weinig van hiv/aids af’, meent de 21-jarige Zhang Jian. ‘In eerste instantie vinden ze het ver-vanhun- bed’, vervolgt ze. ‘Maar als ze eenmaal begrijpen dat ook zij een risicogroep zijn, dan vinden ze het zinvol en noodzakelijk om goed te luisteren.’ Zhang en Jason geven training aan groepen van twintig studenten, die vervolgens in tweetallen weer voorlichting geven aan andere groepen studenten. En zo blijft de “voorlichtingsbal” rollen. De studenten geven (basis)informatie over hiv/aids, risicogedrag, condoomgebruik en veilig vrijen. ‘In het begin schaamde ik me een beetje om over hiv/aids te praten. Maar dat went snel’, zegt Zhang. ‘We hebben veel spelletjes om het ijs te breken’, vult de 24-jarige Jason aan. ‘Bovendien zijn we studenten onder elkaar, dat praat gemakkelijk. Dat is heel anders dan met bijvoorbeeld onze hoogleraren over hiv/aids praten. Die vragen weleens of ze de training ook mogen bijwonen, maar dat staan we niet toe.’

gelijke boodschap Groepsgenoten die groepsgenoten voorlichten, dat is de gedachte achter het door het Nederlandse Rode Kruis opgezette programma in Harbin, de hoofdstad van de Chinese noordelijke provincie Heilongjiang. In andere steden en provincies heeft het soortgelijke projecten, waarin niet alleen studenten studenten voorlichten, maar bijvoorbeeld ook sekswerkers hiv/aidstraining geven aan sekswerkers en mannen die seks hebben met mannen (MSM) andere MSM voorlichten. Ook andere organisaties in China passen de methode toe, een breuk met de formele, ietwat stijve en vaak minimale voorlichting die doorgaans plaatvindt.
‘Een 45-jarige homoseksuele man zit niet te wachten op een 22-jarige, pas afgestudeerde studente die hem vertelt wat te doen of wat de gevaren zijn. Voorlichting werkt beter in peergroups’, meent Australiër Dean Creer, hiv/aids-programmamanager voor het Nederlandse Rode Kruis in Harbin. Bovendien, wat sekswerkers moeten weten verschilt ook weer van wat studenten aangaat, etcetera, aldus Creer: ‘Al komt de belangrijkste boodschap overeen: risicogedrag veroorzaakt problemen.’
Hoewel Chinezen van allerlei leeftijden en achtergronden inmiddels betrokken zijn, blijft het moeilijk om voorlichters te vinden. ‘Vanwege de vele stigma’s rondom hiv/aids. Daar willen veel mensen niet mee geassocieerd worden. In mijn ogen zijn de vrijwilligers heel dapper’, aldus Creer.

betekenisvolle handdruk Na jarenlang ontkennen, heeft de Chinese overheid steeds meer aandacht voor haar hiv/aidsprobleem. In 2003 schudde de huidige premier, Wen Jiabao, als eerste hoge overheidsfunctionaris ooit publiekelijk de handen van hiv/aidspatiënten. Het sindsdien terugkerend gebaar is veelbetekenend: Veel Chinezen denken dat hiv/aids overdraagbaar is via onder andere handdrukken, eetstokjes en niezen. Want ondanks groeiende aandacht en voorlichting, blijft een groot deel van de bevolking zorgwekkend onwetend over hiv/aids.
Veel Chinezen beschouwen het als een ziekte van buitenlanders of bewoners van verafgelegen, arme provincies. Dat laatste komt vooral door de bloedschandalen van de jaren negentig: als bijverdienste verkochten veel inwoners op voornamelijk het platteland (illegaal) hun bloed. Door massale, onzuivere bloeddonaties liepen tienduizenden hiv op. Inmiddels is betalen voor bloeddonaties officieel verboden, al zou de bloedhandel ondergronds doorgaan.
China kent volgens schattingen van de overheid en Unaids inmiddels 700.000 hiv/ aidsinfecties, minder dan één procent van 1,3 miljard inwoners. Maandelijks komen daar meer dan drieduizend nieuwe hiv-infecties bij, aldus berichten in Chinese media. Onveilige seks en intraveneus drugsgebruik met gedeelde naalden zijn inmiddels de belangrijkste oorzaken van verspreiding. De nationale overheid verkondigt regelmatig plannen van aanpak, zoals gratis behandeling voor arme patiënten, campagnes voor allerlei doelgroepen of een verbod op discriminatie van mensen met hiv/aids. Maar daadwerkelijke uitvoer daarvan blijft een uitdaging, vooral op lokaal niveau. En het te open en eerlijk aankaarten van hiv/ aidsproblematiek blijft riskant: prominente aidsactivisten en organisaties zijn nog regelmatig slachtoffer van intimidatie, detentie en huisarrest.

geen condoom op posters Discriminatie, vooroordelen, onbegrip, desinteresse en taboes bemoeilijken, zoals elders ter wereld, het uitvoeren van het overheidsbeleid en de voorlichting. Studenten Zhang en Jason zouden hun aanpak ook graag zien op middelbare scholen. Seksuele voorlichting benadrukt daar vooral de biologische aspecten van voortplanting. ‘Over seks praten de meeste leraren niet’, vertelt Jason. ‘Als middelbare scholieren gaan experimenteren, en dat doen ze heus wel, dan is het gevaarlijk omdat ze zo weinig weten over hiv-infectie en andere soa. Maar leraren en schooldirecteuren zijn moeilijk te overtuigen. Die vinden vaak dat scholieren zich op hun huiswerk moeten concentreren, niet op hiv/aids.’
‘Een poster ophangen kan misschien nog wel’, zegt Zhang. ‘Maar een afbeelding van een condoom erop, gaat al te ver.’ Een subtiele aanpak, daar gaat het vaak om. Ook in bijvoorbeeld de MSM-voorlichting. Homo- of biseksualiteit blijft gevoelig, weinig mensen komen uit voor hun geaardheid. Voorlichters van verschillende kleine vrijwilligersgroepen in Harbin – gesteund door het Rode Kruis en andere internationale organisaties – bezoeken MSM-ontmoetingsplaatsen als parken en sauna’s. Of ze organiseren sportactiviteiten of informele bijeenkomsten in restaurants, waarop wel voorlichting wordt gegeven maar het voor de buitenwereld die indruk niet wekt.

vooruitgang ‘De meeste mannen reageren erg positief’, vertelt de 27-jarige Jin Bingqun, wiens vrijwilligersgroep voorlichting geeft en testen op hiv/aids promoot. ‘Sommige mannen willen onze hulp echter niet: Ik behoor niet tot MSM, zeggen ze dan.’
‘Het is als schoenen verkopen aan mensen die geen schoenen dragen’, zegt de 34-jarige Zhang Mingliang over het promoten van condoomgebruik. ‘Iedereen weet wel dat ze condooms moeten gebruiken, maar het gebeurt nog te weinig. Al gaat het steeds beter.’ Ook de 34-jarige Hongtao, wiens vrijwilligersgroep een MSM-hotline runt en condooms en voorlichtingsmateriaal verspreidt in badhuizen, ziet vooruitgang. ‘Voorheen keken veel mannen naar de condooms, maar pakten ze niet’, vertelt hij. ‘Als we ze nu op een opvallende plek zetten, lopen mannen er vanzelf naartoe.’
Belangrijkste motivatie voor alledrie zijn hun persoonlijke ervaringen. ‘Ik heb al zoveel broeders zien sterven, ik wil niet nog meer van hen zien gaan’, zegt Hongtao, terwijl de andere twee instemmend knikken. Dat sociale druk (soms) toch sterker blijft dan hun wilskracht, blijkt uit de woorden van Jin. ‘In China is de druk om te trouwen enorm groot’, vertelt hij, bedoelend dat hij ondanks zijn geaardheid niet uitkomt onder een heterohuwelijk. ‘Eenmaal getrouwd, stop ik met dit werk. Het zou mijn familie teveel beïnvloeden. Dus ik wil zoveel mogelijk helpen nu het nog kan.’

Voor meer informatie over hiv/aidsprojecten van het Rode Kruis zie www.rodekruis.nl