De koningin-moeder van Bhutan deelt condooms uit in alle hoeken van dit onherbergzame Himalaya-koninkrijk, behalve in de kloosters

Koen Kusters - Wereld in Woorden – Global Research and Reporting Foto’s: Roel Burgler

Begin jaren negentig gebruikte slechts 5 procent van de seksueel actieve bevolking in Bhutan een condoom. In 2008 was dat gestegen naar 80 procent. Dit succes is grotendeels toe te schrijven aan de koninginmoeder – één van de vier vrouwen van de vorige koning – die het land afreist om het gebruik van condooms te promoten. En met succes! Maar nog niet alle gevoeligheden zijn verdwenen. Kloosterseks is waarschijnlijk het laatste, en lastigste taboe om te overwinnen.

In Bhutan nam het aantal hiv-infecties over de laatste jaren veel langzamer toe dan was voorspeld. En dat is niet omdat diagnose en rapportage te kort schieten. In alle ziekenhuizen worden tests uitgevoerd, bijvoorbeeld bij zwangere vrouwen, tuberculosepatiënten en bloeddonoren. Daarnaast zijn er talloze campagnes om vrijwillig testen te bevorderen. Hoewel er nog veel werk te doen is, geeft dr. Gampo Dorji van het ministerie van volksgezondheid aan dat de situatie redelijk onder controle lijkt. Hij adviseert al jaren lang de aidspreventieprogramma’s van de overheid. Op zijn kantoor in Thimphu legt hij uit dat er drie redenen zijn voor het Bhutanese succes: de inzet van de koningin-moeder, de positie van vrouwen in de samenleving en de proactieve rol van de overheid.

Het zuiden van het boeddhistische koninkrijk Bhutan grenst aan India, waar ongeveer twee en half miljoen mensen leven met hiv/ aids. Handelaren en chauffeurs uit Bhutan en India maken gebruik van de diensten van sekswerkers aan beide kanten van de grens. Algemeen wordt aangenomen dat hiv op deze manier Bhutan is binnengekomen. Bhutan is ook op andere fronten kwetsbaar voor de aidsepidemie. Het is een land met een van oudsher soepele seksuele cultuur. Seks voor het huwelijk is gebruikelijk, en van buitenechtelijke seksuele relaties kijkt niemand raar op. Jongeren in de hoofdstad lijken extra risico te lopen. Door migratie vanuit het platteland groeit de hoofdstad – Thimphu – als kool. Veel jongeren zijn werkeloos en alcoholisme en drugsgebruik zijn de laatste jaren enorm toegenomen. Toch vallen hiv-/aidscijfers in Bhutan mee. De eerste infectie werd in 1993 ontdekt en sindsdien is bij 144 mensen hiv/aids geconstateerd, op een totale bevolking van ongeveer 690.000. Er zijn 26 mensen aan aids overleden.

de rol van de koningin-moeder Sangay Choden Wangchuck is één van de vier vrouwen van de vorige koning van Bhutan. Zij is de bekendste en actiefste hiv-/aidsactivist in het land en zonder enige twijfel de belangrijkste troef in Bhutan’s strijd tegen hiv/aids. Vanaf 1999 is ze ambassadrice van het United Nations Population Fund (UNFPA) en in 2003 werd ze ook president van Renew, een non-gouvernementele organisatie op het gebied van vrouwenrechten. De koninginmoeder, zoals zij genoemd wordt, reist stad en platteland af om mensen te wijzen op de gevaren van hiv/aids en om uitleg te geven over preventie. In Bhutan, waar de Koninklijke familie een bijna heilige status heeft, is de betekenis van haar inzet onvoorstelbaar groot. Chimi Wangmo, de vrouwelijke directeur van Renew, vertelt:
‘De Bhutanese bevolking adoreert de koningin- moeder. Zij is in haar eentje verantwoordelijk voor de veranderde mentaliteit van de Bhutanezen. Ze trok te voet van dorp naar dorp, en overhandigde daar zelf condooms aan de mensen. Een condoom uit de handen van de koningin-moeder – dat breekt alles open! Nu zijn condooms algemeen geaccepteerd, dankzij haar. Ze zijn zo populair dat we nauwelijks genoeg aan kunnen leveren.’

de positie van vrouwen De positie van vrouwen in Bhutan is opmerkelijk, zeker vergeleken met de omringende landen. De relatief sterke maatschappelijke positie van Bhutanese vrouwen heeft invloed op het succes van preventiecampagnes.
Zoals in veel religies zitten er ook in het Bhutanese Boeddhisme elementen van vrouwelijke ondergeschiktheid. Zo moet een geest eerst negen levens als een vrouw geleefd hebben voor hij als een man herboren kan worden. Ook is polygamie van oudsher toegestaan. Maar daar tegenover staan opvallende vrouwvriendelijke elementen in de Bhutanese cultuur. Belangrijk is bijvoorbeeld dat de man bij de familie van de vrouw intrekt, in plaats van andersom. Volgens Chimi Wangmo voelen de Bhutanese vrouwen zich absoluut niet ondergeschikt aan de man en worden ze in de praktijk als gelijke behandeld. Bovendien zijn vrouwen opvallend uitgesproken.
‘Vrouwen praten onder elkaar over seks en preventie. Daarnaast zijn vrouwen hier niet bang om voor hun rechten op te komen. Ze durven mannen op hun gedrag aan te spreken. Ze durven aan te geven dat ze alleen veilige seks willen. Het belang hiervan voor het succes van onze preventiecampagnes is niet te onderschatten.’

de rol van de overheid Het succes van de hiv-/aidscampagnes heeft ook te maken met de inzet van de overheid. Anticipatie is het kernwoord van Bhutan’s aanpak. Het National STI and HIV/AIDS Prevention and Control Programme (NACP) werd bijvoorbeeld al in 1988 opgericht – lang voor dat de eerste hiv-infectie in Bhutan werd vastgesteld in 1993. Sonam Wangdi van NACP legt uit dat de overheid nog steeds goed kijkt naar wat er gebeurt in omringende landen, om zo ontwikkelingen voor te zijn.
‘Naast de algemene campagnes zijn we gestart met campagnes gericht op risicogroepen zoals drugsgebruikers, prostituees, vrachtwagenchauffeurs en gevangenen. Tot dusver is er geen sprake van duidelijke concentraties van hiv-infecties in bepaalde groepen van de samenleving. Maar we weten van de omringende landen dat er groepen zijn die extra risico lopen. We willen voorbereid zijn.’

Aidsmedicijnen zijn, net als alle andere medische zorg in Bhutan, gratis te verkrijgen. Een 21-jarige hiv-patiënt uit de hoofdstad is bereid om over haar ervaringen met de zorg te vertellen. Volgens haar zijn de meeste hiv-patiënten bang om in hun omgeving te vertellen dat ze met hiv zijn geïnfecteerd. Mede daarom is professionele en integere hulp van groot belang – vooral de speciale hiv-/aidsconsulenten van het ministerie van gezondheidszorg. Sinds zij in 2006 positief werd getest, is ze vrijwel wekelijks bij haar persoonlijke consulent op bezoek. Hij helpt haar met allerhande zaken, van psychologische ondersteuning tot en met het zoeken naar werk.

gevoeligheden Hoewel de preventiecampagnes succesvol zijn en het percentage condoomgebruikers hoog is, is er één onderwerp waar liever niet over gepraat wordt: kloosterseks. In de talloze kloosters die het land rijk is leven monniken dag en nacht samen, vrijwel afgesloten van de rest van de wereld, en vaak al vanaf zevenjarige leeftijd. Het NACP onderkende onlangs dat de monniken een risicogroep vormen. NACP wil de groep daarom bereiken, maar moet tegelijkertijd rekening houden met de gevoeligheid van het onderwerp. Ze zijn daarom een nieuw project gestart onder de naam ‘gezondheid en religie’, waarin de hiv-/aidsboodschap wordt verpakt in een algemene gezondheidscampagne.
Het doel van het project is tweeledig. Ten eerste moeten monniken bewust gemaakt worden van hun eigen risico’s. Ten tweede zouden monniken, zodra zij meer weten van de gevaren van hiv/aids, een sleutelrol kunnen vervullen bij het onderwijzen van andere mensen. Maar er is nog een lange weg te gaan. In de officiële statistieken van NACP over 2008 staan vijf hiv-infecties vermeld onder de categorie ‘leden van religieuze groeperingen’.
Sonam Wangdi legt uit: ‘We gebruiken deze classificatie in onze officiële statistieken om te verbloemen dat het hier monniken betreft. We weten dat seks voorkomt in de kloosters, maar dit ligt ontzettend gevoelig. Monniken zijn de meest gerespecteerde mensen in onze samenleving. Zij worden geacht celibatair te zijn. Kloosterseks – dat is het grootste taboe denkbaar in Bhutan.’