Lucie van Mens, Programmaleider prostitutie Soa Aids Nederland en leider van het POP-project

In Servië vormen prostituees een getraumatiseerde populatie. Het gaat vaak om vrouwen die gevlucht zijn en die slachtoffer zijn geweest van seksueel geweld. Stigma op prostitutie verhoogt de kwetsbaarheid van de prostituees die hoog risico lopen van soa en hiv. Enigszins betrouwbare cijfers over de prevalentie van soa en hiv zijn er in Servië overigens niet, omdat registratiesystemen sinds ruim een decennium nog nauwelijks functioneren. Tijdens een needs assessment studie onder 101 prostituees in Belgrado, waarbij in kaart is gebracht welke gezondheidsproblemen ze hebben en wat hun ondersteuningsbehoeften zijn, gaf 35% aan geïrriteerde, jeukende of pijnlijke geslachtsorganen te hebben; 40% van de vrouwelijke prostituees had ervaring met abortus, een aantal zelfs meer dan tien maal.
Door de oorlogen in de jaren negentig in voormalig Joegoslavië bestond in Servië en Montenegro vrijwel geen aandacht voor de (seksuele) gezondheid van prostituees. Door het POP project, POP staat voor Power of Prevention, is die aandacht er nu wel. Het driejarige project is een samenwerking tussen de organisaties JAZAS in Servië, HESED in Bulgarije en Soa Aids Nederland en wordt gefinancierd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken in het kader van het Matra programma. Het POP project startte medio 2004 en loopt tot medio 2007.

Medische mobiele units
In Servië richt die aandacht zich in eerste instantie op straatprostituees, in Bulgarije vooral op prostituees die in bordelen werken in Sofia en omstreken. Straatprostituees in Bulgarije namelijk worden al relatief goed bereikt. Tijdens een eerder afgerond samenwerkingsproject – het Albena project - tussen Soa Aids Nederland en de partner in Sofia werden onder andere outreach werkers en artsen getraind, voorlichtingsmaterialen ontwikkeld en een mobiele medische unit geïnstalleerd; prostituees worden regelmatig voorgelicht en op soa onderzocht.
De tijdens het Albena project ontwikkelde methoden en materialen worden dankzij financiële steun van het Global Fund in heel Bulgarije geïmplementeerd. In tien grotere steden in Bulgarije zijn er medische mobiele units die kwetsbare groepen bezoeken, zoals straatprostituees en Roma. Net als in de meeste andere landen van Europa begint de Bulgaarse prostitutie zich in snel tempo te internationaliseren. Naast Bulgaarse vrouwen - etnisch Bulgaars, Turks of Roma – werken er steeds meer niet-Bulgaarse uit onder andere Moldavië en de Oekraïne. In het meer geïsoleerde Servië zijn er nog nauwelijks buitenlandse prostituees.

Voorlichting en soa-onderzoek in Belgrado
In het POP project richt de aandacht zich het meest intensief op Servië. Om de straatprostituees te bereiken zijn zestien veldwerkers gerekruteerd en getraind in het uitvoeren van veldwerk en het geven van voorlichting. Uiteindelijk zullen er acht van hen voor langere tijd voor het POP project blijven werken. De veldwerkers slagen er steeds beter in contact te leggen met prostituees, niet alleen vrouwen maar ook transseksuelen. Tijdens een onderzoek naar de gezondheidssituatie van prostituees en hun behoeften aan hulpverlening, slaagden zij er in korte tijd in 101 prostituees te bereiken. De prostituees in Belgrado beginnen gewend te raken aan de gezondheidsvoorlichters binnen hun werkterrein. In de Servische hoofdstad is half september 2005 ook een mobiele medische unit geïnstalleerd, waardoor soa-onderzoek op de verschillende locaties voor straatprostitutie nu mogelijk is.

Beleid en politie
Het POP project richt zich niet alleen op directe preventie. Een belangrijke activiteit is de zogenaamde beleidsbeïnvloeding. Om soa-preventie en gezondheidsbevordering ook na de projectperiode voortgang te doen vinden, moet bij verschillende instanties en op uiteenlopende niveaus worden onderkend dat aandacht voor dit onderwerp noodzakelijk is.
In het naoorlogse Servië, dat te kampen heeft met een slechte economie, hoge werkeloosheid, honderdduizenden vluchtelingen en ontheemden is dat niet evident. De samenwerkingspartner JAZAS blijkt goed in staat aandacht te krijgen voor de soa-preventie en prostitutie. Om uitwisseling en besluitvorming te bevorderen worden zogenaamde ronde-tafelbijeenkomsten georganiseerd. De eerste vond begin dit jaar plaats en de opkomst die onder andere bestond uit vertegenwoordigers van de Ministeries van Gezondheid, Binnenlandse Zaken en Justitie en de stad Sofia, was goed. Er werd onder andere gediscussieerd over Servische wetten betreffende prostitutie en de mate waarin deze de gezondheidsbevorderende activiteiten blokkeren.

In Servië is prostitutie verboden. De taak van de politie is dan ook om het prostituees moeilijk te maken om klanten te werven en eventueel te arresteren. Uitvoering van dit beleid heeft negatieve gevolgen voor de preventie. Prostituees zijn bang voor buitenstaanders. De veldwerkers in Belgrado waren aanvankelijk ook bang opgepakt te worden door de politie en renden samen met de prostituees weg als die verscheen. Het POP project voorziet in een uitgebreid traject met de politie. Twee vertegenwoordigers van de politie in Belgrado waren gedurende een week te gast in Nederland, waar ze onder meer collega’s bezochten in Amsterdam en Utrecht. Ook vond in mei de eerste van een aantal trainingen voor politie plaats in Belgrado. Het resultaat van deze activiteiten is zeer bemoedigend. De politie heeft aangegeven het belang in te zien van de preventie van soa en hiv en jaagt minder agressief op de straatprostituees, die nu gemakkelijker bereikt worden door de veldwerkers.

Veldwerk in sofia
Straatprostituees zijn in de regel gemakkelijker te bereiken dan prostituees die werkzaam zijn in de besloten prostitutie. Ook in Sofia is de zeer criminele bordeelprostitutie slecht toegankelijk. Voor een deel is dit ook het gevolg van de wetgeving in Bulgarije. Prostitutie is daar niet verboden maar bordeelhouderschap wel. Bordeelhouders en hun portiers houden buitenstaanders buiten de deur. In het kader van het POP project zijn de al ervaren veldwerkers in Sofia getraind in het bezoeken van bordelen. Voor de veldwerkers was het zeker ook belangrijk om te horen dat het in Nederland, voordat het bordeelverbod was opgeheven ook niet altijd gemakkelijk was om in het kader van voorlichting bordelen binnen te komen en dat dit nu ook het geval is bij illegale prostitutiebedrijven. Soa-preventie in de prostitutie is soms een kwestie van een heel lange adem en geduld.

Samenwerking in de Balkan
In het POP project wordt ook de samenwerking tussen de twee Balkanlanden zoveel mogelijk gestimuleerd. Uiteraard zijn er grote verschillen tussen Servië en Bulgarije, maar waar het gaat om taal, cultuur en voor een deel ook structuur zijn er ook overeenkomsten tussen deze voormalig communistische landen.
De in het prostitutieveld meer ervaren collega’s van het Bulgaarse HESED adviseren de Servische collega’s van JAZAS. De laatsten bijvoorbeeld brachten een bezoek aan Sofia om mee te lopen tijdens het veldwerk en om de inrichting van de medische mobiele unit in Sofia te bekijken. Tijdens de verschillende trainingen wordt niet alleen expertise uit Nederland overgedragen maar ook uit Bulgarije. De inbreng uit Bulgarije behoedt de Serviërs voor verschillende valkuilen. Zo waren er tijdens het Albena project in relatie tot de installatie van de eerste mobiele unit in Bulgarije grote problemen met de vergunningen, waardoor de opening enkele malen moest worden uitgesteld.
Op basis van de Bulgaarse ervaring besloten de Serviërs een wat andere weg te bewandelen in het bureaucratische woud van regelgeving dat de meeste voormalig communistische landen kenmerkt, waardoor het proces met de mobiele unit sneller verloopt. De samenwerking heeft ook een enthousiasmerend effect, zeker voor de Servische collega’s die door oorlog en embargo lang in een isolement hebben gezeten. Voor de voortgang van de activiteiten is het belangrijk dat JAZAS een stevige positie weet op te bouwen en ook na afloop van het POP project middelen vindt om soa-preventie van prostituees verder in te bedden in het Servische gezondheidsbeleid. Goede samenwerking en regionale uitwisseling kunnen daartoe bijdragen.