Uniek non-gouvernementeel initiatief

Ivo Pertijs, freelance journalist

Moskou is een metropool met maar liefst tien miljoen inwoners. Binnen de stadsgrenzen werken zo’n negentigduizend prostituees. Toch zijn er maar weinig non-gouvernementele organisaties in Moskou die de aandacht vestigen op deze risicogroep. Een daarvan heeft een speciale kliniek, uniek voor Rusland, waar Moskouse straatprostituees terecht kunnen voor gratis behandelingen van soa.

Het is half twee ‘s nachts. Een groep van ongeveer vijfentwintig prostituees zit op een terrasje op het Nogina-plein. Iets verderop staat langs de weg een jonge vrouw in suggestieve kleding. In het Russisch noemen ze dit meisje een poplavok, een dobber, die de aandacht van potentiële klanten trekt. De plaats waar de groep prostituees zich verzamelt heet een totsjka, oftewel een punt. Sekswerk is illegaal en daarom wijst het meisje dat als dobber fungeert naar een doorgaans verscholen plek waar zich tussen de tien tot ruim honderd over meer prostituees bevinden. De groep sekswerkers staat meestal in een voetgangerstunnel, in achtertuinen tussen de flats of zoals in het gegeven voorbeeld, zit onopgemerkt op een terras. Elk totsjka staat onder leiding van pooiers en heeft een eigen veiligheidsdienst. Dit is de typische structuur binnen de georganiseerde straatprostitutie die kenmerkend is voor Moskou.

Regulering
Over het aantal prostituees in Moskou lopen de meningen uiteen. Schattingen variëren van dertigduizend tot honderdvijftigduizend (deels seizoensafhankelijk) met een gemiddelde van negentigduizend prostituees. Hiermee heeft Moskou relatief en absoluut de meeste sekswerkers in heel Centraal- en Oost-Europa.¹ Het grootste deel van het sekswerk in Moskou bestaat uit straatprostitutie.² Andere vormen van prostitutie zijn ondermeer sekswerk in sauna’s, nachtclubs, appartementen, hotels, illegale bordelen en via escort services. Er is alleen onderzoek naar straatprostitutie verricht. De andere vormen van sekswerk zijn nooit onderzocht vanwege de moeilijke toegang tot de sekswerkers. Deze jonge vrouwen werken vaak individueel en op part-time basis en zien zichzelf niet als prostituee. De arbeidsorganisatie van de Verenigde Naties (ILO) schat dat tussen de twintig en vijfentwintig procent van de in Moskou werkzame prostituees minderjarig is.³ In Rusland geldt prostitutie als een administratieve overtreding, maar vaak is de bewijslast te mager en krijgen prostituees een boete wegens het niet bij zich hebben van de gewenste documenten (paspoort, stadsregistratie) of voor een andere kleine overtreding. Het houden van een bordeel, het dwingen tot prostitutie en mensenhandel zijn als misdrijf vastgesteld en staan omschreven in het Wetboek van Strafrecht.

Injecterend drugsgebruik
Commercieel sekswerk is een risicofactor voor een versnelde ontwikkeling van een heteroseksuele hiv-epidemie. De hoge prevalentie van seksueel risicogedrag, soa, injecterend drugsgebruik en de overlapping tussen sekswerk en injecterend drugsgebruik bij daklozen, prostituees en jeugdige gedetineerden in Moskou wordt alarmerend genoemd en volgens een recente studie kan het een verdere explosieve groei van de soa- en hiv-epidemie faciliteren.⁴ Net als in andere landen geldt straatprostitutie als de meest risicovolle vorm van sekswerk, zowel voor de persoonlijke veiligheid als voor de verspreiding van soa onder prostituees, hun partners en klanten. Hoewel in veel Russische steden, waaronder Sint Petersburg, injecterend drugsgebruik onder prostituees veel voorkomt, injecteert in Moskou slechts een klein percentage van de straatprostituees drugs. Daar staat tegenover dat er in Moskou meestal wel alcohol door de sekswerkers wordt gedronken.⁵ ‘Het lage injecterend drugsgebruik is typisch voor de Moskouse business, omdat pooiers deze vorm van drugsgebruik niet onder de sekswerkers toestaat. Uit onze data blijkt bijvoorbeeld dat slechts een procent van de straatprostituees die onze kliniek bezoekt drugs injecteert’, zegt Tatjana Bondarenko, dermato-venerologe van de Sanam kliniek in Moskou. Sanam, tevens de naam van de Russische Associatie voor de Preventie van Soa, is de enige non-gouvernementele kliniek die zich exclusief op sekswerkers richt en gratis diagnoses en behandelingen van soa aan de doelgroep biedt. In de jaren negentig richtte Sanam zich op verscheidene risicogroepen, maar twee jaar geleden specialiseerde de kliniek zich in het werk met prostituees. Dankzij de steun van US AID en de CDC werkt Sanam nu met een team bestaande uit artsen, epidemiologen, consultanten, psychologen en heeft het een BD-laboratorium voor zowel een snelle aidstest als voor tests op syfilis, gonorroe, chlamydia, trichomonas, candidose en bacteriële vaginose.

Gratis behandeling
Sanam werkt alleen met straatprostituees. De kliniek heeft acht outreach-werkers die bijna dagelijks totsjki bezoeken. Daar geven ze de sekswerkers zowel informatie over veilige seks en soa als een kaart met een uniek nummer dat recht geeft op gratis medische hulp in de kliniek van Sanam. ‘De identiteitskaart en behandeling zijn anoniem. Dit is een voorwaarde om de prostituees naar onze kliniek te krijgen. De meerderheid zijn niet-Moskovieten. Ze komen uit andere Russische steden of uit landen van de voormalige Sovjet-Unie. Deze prostituees hebben geen medische verzekering of propiska (registratie die recht geeft op verblijf in Moskou, IP). Daardoor hebben deze vrouwen in Moskou geen toegang tot de gratis gezondheidszorg van de staat. Privéklinieken zijn doorgaans te duur en kwalitatief onder de maat’, zegt Sergej Doebovski, directeur van Sanam. Gemiddeld bezoeken dagelijks acht jonge vrouwen de kliniek. De meest genoemde reden om te komen is het hebben van fysieke klachten, gevolgd door de wens om getest te worden en een onveilig seksueel contact.

Cohortstudie
Een deel van de patiënten van Sanam komt via outreach-werkers van AIDS Infoshare naar de kliniek. Dit is een Russische non-gouvernementele organisatie, opgericht in 1993, die zich inzet voor de strijd tegen hiv en aids. AIDS Infoshare houdt zich al geruime tijd bezig met hiv-preventie onder commerciële sekswerkers. Het grootste project van de organisatie is momenteel de implementatie van de commerciële sekswerk preventie componenten voor de Global Fund-subsidie voor Rusland (derde ronde). Het gaat om outreach-werk en andere activiteiten in tien Russische regio’s. Ongeveer drie jaar geleden startte de organisatie een studie naar straatprostitutie in Moskou. De studie bestaat uit drie fases. De eerste fase was een kwalitatieve fase waarin prostituees, klanten, souteneurs, politie en andere betrokkenen werden geïnterviewd. In de tweede fase werden vijfhonderd prostituees getest en behandeld. De derde en laatste fase waarin de studie zich nu bevindt bestaat uit een cohortstudie onder honderdvijftig prostituees en vijftig mannelijke sekswerkers. ‘De sekswerkers krijgen een gratis soa- en hiv-tests en behandeling in de kliniek van Sanam. AIDS Infoshare betaalt hiervoor direct aan Sanam. Naast het medische onderzoek werken we aan een volledig gedragsonderzoek’, vertelt Vladimir Mogilny, programmadirecteur van AIDS Infoshare.
Alle prostituees in het onderzoek werken op een zogenoemd totsjka dat onder leiding staat van zowel een pooier als een mamotsjka (assistent-pooier, doorgaans een voormalige sekswerker). Om goede contacten met de straatbusiness te leggen nam AIDS Infoshare Anna Konakova in dienst. Zij heeft persoonlijke ervaring in het straatsekswerk. Konakova kreeg als taak om voor de studie een groep prostituees samen te stellen en deze over te halen om naar de kliniek van Sanam te komen. ‘Toen de eerste outreach-werkers naar het totsjka kwamen zwegen de prostituees uit angst om iets verkeerds te zeggen. Daardoor dachten de outreach-werkers aanvankelijk dat alles duidelijk was en bleef een positief resultaat uit. Bovendien stonden de prostituees sceptisch tegenover de aangeboden gratis medische hulp, omdat ze een dubbele agenda vermoedden. Veel sekswerkers dachten dat de kliniek nieuwe medicijnen op hen wilde testen’, weet Konakova. Na verloop van tijd raakte het werk van AIDS Infoshare en Sanam onder de doelgroep bekend. Sekswerkers staan nu meer open voor samenwerking.

Condoomgebruik
Beginnende prostituees weten weinig over veilige seks. Konakova stelt dat sekswerkers doorgaans via collega’s of outreach-werkers meer over veilige seks leren. Epidemiologisch onderzoek van Sanam toont aan dat van de 310 vrouwelijke sekswerkers die in de periode juli 2004-februari 2005 medische hulp kregen, ongeveer 89 procent een condoom gebruikte bij de laatste klant, maar slechts 43 procent meldt condoomgebruik met een vaste partner.⁶ Hoewel condoomgebruik met een partner relatief laag is denken de meeste meisjes dat ze een soa via een klant opliepen. Individueel werkende prostituees in nachtclubs, hotels en appartementen zijn doorgaans beter over veilige seks geïnformeerd en verkeren meestal in een betere positie om met een klant te onderhandelen. Daar staat tegenover dat condoomgebruik onder mannelijke sekswerkers die op straat werken laag is.⁷

Soa-prevalentie
Russische medische specialisten denken dat soa het grootste probleem van sekswerk is, gevolgd door drugsverslaving en alcoholisme.⁸ Van de patiënten van Sanam is 2,9 procent hiv-positief, maar bij ongeveer zeventig procent van de prostituees werd minimaal een soa geconstateerd.⁹ AIDS Infoshare meldt een hiv-prevalentie van ongeveer vier procent onder de straatprostituees. ‘We zien in onze databank niettemin een daling van het aantal soa tussen het eerste en tweede bezoek van een patiënt. Bij 16,3 procent van de prostituees constateren we syfilis bij het eerste bezoek en slechts zeven procent bij een tweede bezoek. Een soortgelijke daling nemen we waar bij chlamydia (van 27,7 procent naar 16,3 procent), gonorroe (21 procent naar 11,2 procent) en bacteriële vaginose (47,9 procent naar 35,2 procent). Terwijl bij het eerste bezoek bij 69 procent minimaal een soa werd gevonden daalt het percentage naar 56,4 procent bij het tweede bezoek.¹⁰ Dit toont een toename van veilige sekscontacten en de totale effectiviteit van het outreach-werk, counseling en de behandelingen’, zegt Artjom Gil, epidemioloog en projectcoördinator van Sanam. Na de diagnose krijgt een prostituee bij Sanam gratis medicijnen van de dermato-veneroloog persoonlijk en hoeft dus niet zelf naar een apotheek. Volgens dermato-venerologe Bondarenko is de meerderheid van de patiënten therapietrouw en houdt zich aan de voorgeschreven inname van de medicatie. Bovendien komen de meeste prostituees terug voor verdere behandeling of een nieuwe test. Bondarenko onderstreept dat alleen de dure hiv-behandeling niet wordt aangeboden, omdat Sanam hier geen licentie voor heeft. ‘Als een meisje hiv-positief is, dan halen we haar over om naar haar oorspronkelijke woonplaats terug te keren. Alleen daar heeft ze recht op gratis behandeling in een staatskliniek.’

Risico’s
Om veiligheidsredenen bezoeken de outreach-werkers van Sanam niet de straatprostituees van het laagste stratum die zich rond de treinstations bevinden. Ook AIDS Infoshare houdt zich niet met deze specifieke groep bezig, terwijl dit juist een hoge risicogroep is. Door het grote aantal seksuele contacten en het lage condoomgebruik vormen deze sekswerkers misschien wel de belangrijkste groep in het verspreiden van soa.¹¹ Ook de straatprostituees die niet rond de stations maar binnen de georganiseerde straatbusiness werken lopen eveneens extra risico’s. Zodra een prostituee met een klant meegaat is ze meestal volledig afhankelijk. Uit onderzoek van Sanam blijkt dat iets meer dan een kwart van de prostituees tijdens het werk met seksueel en fysiek geweld te maken had. Volgens een studie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) meldde van de 260 geïnterviewde Moskouse straatprostituees ruim vijfenzeventig procent seksueel geweld.¹² Ander onderzoek toont aan dat achttien procent van de commerciële sekswerkers door de politie is verkracht.¹³ Na aanhouding door politie worden prostituees soms verplicht op soa en hiv getest.¹⁴
De politie speelt een dubbele rol in het veiligheidsbesef van prostituees die in de georganiseerde structuur werken. Naast de eerder genoemde negatieve kant (seksueel geweld en verplicht testen) biedt de politie, meestal na het sluiten van een overeenkomst met de pooiers, bescherming aan een totsjka. Naast de betaling in contant geld is er het systeem van soebbotniki. In de Sovjet-Unie was soebbotnik de benaming voor de dag dat mensen gratis publiek werk verrichtten, zoals het schoonvegen van de straat. Tegenwoordig is soebbotnik eveneens de naam voor gratis seksuele diensten die prostituees aan de politie dienen te verlenen in plaats van betaling in geld. Dit komt ook voor als een prostituee bijvoorbeeld wordt aangehouden.¹⁵
Sekswerkers vormen een brugpopulatie voor de transmissie van soa en hiv naar de rest van de bevolking. Seksueel geweld, onveilige seks en gratis seksuele diensten aan de politie verhogen het risico van heteroseksuele verspreiding van hiv in Moskou. Het werk van Sanam en AIDS Infoshare blijft voorlopig nog zeer noodzakelijk.

Referenties

1. Sarang A. en Hoover J. Sex Work, HIV/AIDS, and Human Rights in Central and Eastern Europe and Central Asia. CEEHRN 2005
2. Platt L. en Montgomery R. HIV Transmission and HIV Prevention associated with Sex Work in the Russian Federation. AIDS Infoshare 2002
3. ILO. In-depth analysis of the situation of working street children in Moscow 2001. International Labour Office, Moscow 2002
4. Shakarishvili A. et al. Sex work, drug use, HIV infection, and spread of sexually transmitted infections in Moscow, Russian Federation. Lancet 2005: 366:57-60
5. Interne gegevens Sanam over de periode juli 2004-april 2005: ongeveer 67 procent van de straatprostituees (N=449) dronk tijdens het laatste contact met een klant.
6. Gil A. et al. STIs, HIV infection, drug use and unsafe sexual behavior among women sex workers in Moscow: how risky is the street business in the capital of Russia?. Abstract. 16th biennial meeting of the International Society for Sexually Transmitted Diseases Research (ISSTDR). Amsterdam 10–13 juli 2005
7. Pertijs I. Geheime ontmoetingen rond metro Kitaj-Gorod. Gay Krant 2005; nummer 529, 17-19
8. AIDS Infoshare. Expert survey: “Needs of regions in legislative and normative regulation of commercial sex work (prostitution)”. 2003 [Russisch]
9. Gil A. et al. STIs, HIV infection, drug use and unsafe sexual behavior among women sex workers in Moscow: how risky is the street business in the capital of Russia?. Abstract. 16th biennial meeting of the International Society for Sexually Transmitted Diseases Research (ISSTDR). Amsterdam 10–13 juli 2005
10. Interne gegevens Sanam over de periode juli 2004-april 2005 (N=449)
11. Sevgi O. et al. The social organisation of commercial sex work in Moscow, Russia. Sexually Transmitted Diseases, January 2003. 39-44
12. T.T. Smolskaya, A.A. Yakovleva, V.K. Kasumov, and S.I. Gheorgitsa. HIV sentinel surveillance in high-risk groups in Azerbaijan, Republic of Moldova and in the Russian Federation. World Health Organisation 2004
13. Sarang A. en Hoover J. Sex Work, HIV/AIDS, and Human Rights in Central and Eastern Europe and Central Asia. CEEHRN 2005
14. Platt L. en Montgomery R. HIV Transmission and HIV Prevention associated with Sex Work in the Russian Federation. AIDS Infoshare 2002
15. Beyrer C. et al. Female sex-business in Moscow: structure, working conditions and influence on health of the women. Kroegly Stol 2005; nummer 1, 30-43 [Russisch]