Jo Reinders - Seksuoloog NVVS, senior consultant/trainer WPF

De toenemende seksuele gezondheidsproblematiek onder jongeren vereist onverbloemde, expliciete seksuele vorming. Het Vietnamese lespakket van World Population Foundation (WPF) blijkt in verschillende landen hiervoor een bruikbaar model . Dit geldt voor het ontwikkelingsproces, de lessenopbouw én de benadering van seksualiteit. Ondanks grote cultuurverschillen blijft deze benadering bij gebruik van dit model effectief en expliciet. WPF schrijft deze interculturele toepasbaarheid vooral toe aan een systematische werkwijze en deelname van betrokken jongeren.

Jongeren als seksuele wezens Eén van de specialismen van de World Population Foundation (WPF) is ‘rights-based’ seksuele vorming. Rights-based betekent in deze context: dat we jongeren beschouwen als seksuele wezens, die om een open, positieve, volledige en daarmee expliciete benadering van seksualiteit vragen. Die volledige benadering houdt ook respect in, (gender) gelijkwaardigheid, jongerenparticipatie en zelfbeschikking bij eigen gedragskeuzes. Terwijl culturele taboes seks gelijkstellen aan geslachtsgemeenschap, toont deze vorming juist de variatie van seksuele technieken, waarbij jongeren zelf bepalen waar ze al wel of juist nog niet aan toe zijn. Risicogedrag is dan alleen begrijpelijk als voorzorgsmaatregelen voor al deze technieken duidelijk zijn. Deze variëteit biedt bovendien veilige alternatieven voor geslachtsgemeenschap en onderhandelingsmogelijkheden, die vooral bij dwang tot seks van levensbelang zijn.

WPF’s ‘rights-based’ lespakket voor Vietnamese tuchtscholen stond model voor uitbreiding van het Zuid-Afrikaanse lespakket ‘Today’s Choices’ en het ontwikkelen van het Oegandese lespakket ‘the World starts with me’ (WSWM), dat WPF’s partnerorganisaties in Indonesië, Kenia en Thailand vervolgens aanpasten aan de specifieke culturele context. De opbouw en didactiek van al deze lespakketten komen met elkaar overeen. Ondanks grote culturele en religieuze verschillen geldt dit ook voor de positieve en expliciete benadering van seksualiteit. Dit artikel onderschrijft dat WPF’s aanpak universeler toepasbaar is dan cultuurrelativisten ons willen doen geloven.

Vietnam: wpf’s model In 2002 ontwikkelde WPF met haar veldkantoor in Hanoi een lespakket seksuele vorming voor tuchtscholen in Vietnam, met bijdrage van Youth Incentives. Deze tuchtscholen reïntegreren leerlingen in de samenleving, die daar zitten vanwege ondermeer stelen, dealen, prostitutie, verkrachting, geweld en moord. Deze tieners leven veelal op straat en kampen naast drugsverslaving met seksuele gezondheids- en andere problematiek: zwangerschap, abortus, soa, hiv, seksueel misbruik en stigma. De aanpak van al deze problemen diende doel te zijn van één samenhangend lespakket, dat WPF ontwikkelde in plaatselijk ‘eigenaarschap’ van een stuurgroep van nationale overheden en experts.

Gedragsdeterminanten Uit een situatieanalyse bleek het seksuele risicogedrag van de tieners vooral gerelateerd aan het ont- breken van elke notie van het eigen lichaam, een ondermijnend laag zelfvertrouwen, een gebrek aan een referentiekader voor normen en waarden en het gemis van communicatie- en onderhandelingsvaardigheden. Met deze gedragsdeterminanten bepaalde WPF, analoog aan het Intervention Mapping* protocol, met docenten én leerlingen de lesdoelen. Deze determinanten waren ook de basis voor een logische volgorde van lessen. Omdat leren beslissen allereerst zelfvertrouwen vereist, begint dit pakket met het vergroten daarvan. Inzicht in eigen normen en waarden en in psychosociale en lichamelijke veranderingen in de puberteit staat in het kader van autonomievergroting. Logischerwijs volgt daarna de invloed van de sociaal-politieke omgeving op beslissen: ouders, familie, media-invloed, de druk van peers (gelijken, zoals leeftijdgenoten), steun van vrienden en verwachtingen ten aanzien van genderrollen.

Bij het bespreken van politieke invloeden staan de rechten van het kind centraal. Hierna pas volgt de les over seksualiteit zelf - ‘Beautiful sex’ getiteld - die seksualiteit in al haar kracht en potentie presenteert: als wonder van voortplanting én als bron van intimiteit en plezier. In deze les is ook volop plaats voor liefde, seksuele technieken, homoseksualiteit en zelfbevrediging. Vanuit deze positieve visie komen preventie van en omgaan met ongewenste zwangerschap, abortus, soa en hiv, seksuele intimidatie, geweld en stigma aan bod. Daarbij wordt ook de relatie met prostitutie – ‘survival sex’ – en druggebruik verhelderd. Het lespakket sluit af met eigen doelstellingen.

De aandacht voor gedragsverandering helpt om systematisch specifieke doelen per les te bepalen: kennis, risicoperceptie, attitudes, sociale invloed en vaardigheden. Doelen met betrekking tot seksuele rechten en gender werden hierin als onontbeerlijk deel van het geheel ingepast. Met inbreng van docenten én leerlingen koos WPF vervolgens passende werkvormen. Het interactief karakter daarvan garandeert de inbreng van leerlingen, het doorlopen van een eigen leerproces en het oefenen van onderhandelingsvaardigheden. Dit systematische ontwikkelingsproces resulteerde in een lespakket, dat getrainde docenten nu toepassen, direct verbonden met counseling en de gezondheidskliniek op school. Naast toename in kennis, vaardigheden en positieve attitudes blijkt voor deze docenten een verbeterde relatie met leerlingen de grootste winst.

Met de ‘geleerde lessen’ van een goede situatieanalyse, lokaal eigenaarschap, een systematische aanpak met deelname van scholen, docenten én jongeren, een logische lessenopbouw en een interactieve didactiek stond dit Vietnamese lespakket model voor contextspecifieke versies in Zuid-Afrika en Oeganda en vervolgens in Indonesië, Kenia en Thailand.

Zuid-Afrika en Oeganda: computergestuurde curricula Omdat wereldwijd ICT-gebruik intussen behoort tot de basale vaardigheden van nieuwe generaties, ontwikkelde de universiteit van Stellenbosch het computergestuurde lespakket ’Today’s Choices’. WPF hielp in 2002 dit pakket met haar Vietnamese model te verbreden naar seksuele gezondheid en via gedragsverandering de nog louter op kennis gerichte doelen uit te breiden om zo jongeren te helpen zelf beslissingen te nemen over hun seksuele leven. Nu daagt Today’s Choices jongeren van meer dan 2.000 scholen uit om via videospots eigen oplossingen te vinden voor dilemma’s rond het seksueel actief worden en veilig en zonder dwang te vrijen, om vervolgens vaardigheden in een veilige sfeer te oefenen.

Aan de hand van een situatieanalyse ontwierpen WPF en ‘Butter.y Works’ in 2003 met het Vietnamese model de basisversie van het Oegandese ICT-lespakket ‘the World starts with me’ (WSWM; zie www.theworldstarts.org). In 2004 sneden het ICT-onderwijsnetwerk SchoolNet Uganda, lokale experts, docenten én jongeren deze basisversie op maat van de lokale context. Een proefproject resulteerde in de versie die ‘SchoolNet’ nu in 50 scholen - verspreid over heel Oeganda - implementeert en die in 2005 de Global Nica Award won.
WSWM sluit af met twee extra lessen. ‘Geleerde lessen’ dienen om doelen voor de toekomst vast te stellen, maar ook om daarmee peers voor te lichten. Bovendien betrekt een afsluitende tentoonstelling van door leerlingen gemaakte materialen – posters, folders, peer-education boekjes – de ouders en de gemeenschap bij seksuele vorming op school.

Indonesië, thailand en kenia: wswm als sjabloon Dankzij de Nationale Postcodeloterij konden in 2005 WPF’s partnerorganisaties in Indonesië, Thailand en Kenia plaatselijke werkgroepen van docenten én leerlingen opzetten om met WSWM als sjabloon eigen seksuele vorming te ontwikkelen. Situatieanalyses hielpen WSWM af te stemmen op de plaatselijke epidemiologie, gedrag en leefstijl van jongeren en de culturele context. Stuurgroepen van nationale beleidsmakers en experts begeleidden deze werkgroepen en committeerden zich aan de huidige proefversies.
In deze culturen bleef WSWM’s opzet grotendeels overeind. Ondanks culturele verschillen bleek er een opmerkelijke eensgezindheid over de inhoud en expliciete benadering van seksualiteit.

Enkele verklarende principes Gegevens uit situatieanalyses tonen de problemen van jongeren in alle scherpte en laten onomwonden zien hoe seksueel actief jongeren zijn. Overheden, lokale belanghebbenden en docenten zijn daarmee te overtuigen dat een open en expliciete benadering van seksualiteit nodig is. Gedragsverandering biedt de systematiek om aan gedragingen en determinanten lesdoelen te ontlenen, die naast kennis ook attitudeverandering en vaardigheidsoefeningen nastreven. De ‘rights-based’ benadering haalt beleidsmakers en docenten over om jongeren – in plaats van te dicteren – te helpen beslissen over hun eigen seksualiteit en een serieuze gesprekspartner te zijn. Deelname van jongeren, die continu om een eenduidige aanpak vragen, helpt gevoelige onderwerpen toch een geëigende plaats te geven in lespakketten, terwijl jongeren docenten in trainingen dwingen om expliciet te zijn. Jongeren blijken zo de beste pleitbezorgers te zijn voor expliciete seksuele vorming, zonder ‘bloemetjes en bijtjes’.

* intervention mapping is een protocol voor stapsgewijze en planmatige ontwikkeling van preventieve interventies