Judith Jansen - freelance journalist

• De internationale gemeenschap geeft liever geen geld aan een land met een militair regime.
• Methadon op voorschrift is legaal en haalt Birmese drugsgebruikers uit de illegaliteit.
  

Birma wordt sinds 1962 bestuurd door een militaire junta. Die erkende pas in 2001 dat hiv en aids ook in Myanmar, zoals zij het land noemen, voorkomt en een probleem vormt. Ruim 300.000 Birmezen hebben hiv. Hulpverleners proberen ondanks het gebrek aan fondsen en een weinig coöperatief regime zoveel mogelijk mensen te bereiken met programma’s voor het beperken van de gezondheidsschade.

Het is vijf voor twaalf in Birma. Het aantal mensen met hiv/aids ligt er vlakbij het zogenoemde tipping point. Als er niet snel ingegrepen wordt, is een epidemie onafwendbaar. Maar dat ingrijpen is juist zo lastig in een land als Birma. Het militaire regime heeft de touwtjes in handen en wil niet steeds meewerken. De internationale gemeenschap is niet happig om financiële steun te geven aan het regime dat met ijzeren hand over het land regeert. Dat maakt het werk van internationale en lokale organisaties die de dreigende epidemie een halt toe willen roepen, erg moeilijk. Hulpverleners hebben dan ook een grote portie volhardendheid en creativiteit nodig om hun werk goed te kunnen doen.

Willy De Maere, directeur van de Birmese tak van het Asian Harm Reduction Network (AHRN) werkt al jaren in het Zuidoost-Aziatische land. Zijn organisatie werkt samen met lokale artsen. Maar die krijgen pas een licentie om hun beroep te praktiseren wanneer ze na hun studies drie jaar in militaire dienst gaan. Daardoor lopen er heel wat artsen rond die wel de nodige opleiding hebben gehad, maar toch hun beroep niet mogen beoefenen. ‘Daar kunnen we wel om heen’, vertelt De Maere. ‘We laten de ongelicensiëerde artsen gewoon hun dagelijkse werk doen in onze gezondheidscentra. En voorschriften laten we tekenen door een arts die wél of.cieel erkend wordt.’ Dit soort situaties is tekenend voor de manier waarop organisaties als die van De Maere dagelijks werken. Hij is inmiddels al gepokt en gemazeld in het creatief omgaan met het regime.

geen bordelen, wel massagesalons Hulpverleners die in Birma en de omliggende landen werken, zijn ongerust. Als er niet snel iets gebeurt, zal het aantal hiv-besmettingen binnen tien jaar vergelijkbaar zijn met Afrika ten zuiden van de Sahara. Maar anders dan in Afrika, ligt de oorsprong van de dreigende hiv-epidemie bij injecterend druggebruik en prostitutie. Drugsgebruikers en commerciële sekswerkers zijn ook vandaag nog steeds de grootste risicogroep. Met de weinige middelen die ze hebben, richten hulpverleners zich vooral op harm reduction onder deze groepen. De lokale en internationale organisaties geven veel voorlichting en verspreiden gratis condooms onder sekswerkers.

Khin Zarli Aye werkt met prostituees in de buurt van de grote Jademijnen van haar land, voor Artsen Zonder Grenzen. Die organisatie is de enige die van de overheid mag opereren in het mijnengebied. Daar is een hoge mobiliteit van mensen: mannen komen er naartoe omdat ze hopen rijk te worden met het opgraven van de kostbare steen, vrouwen gaan er heen om de mannelijke mijnwerkers te vermaken. Omdat prostitutie officieel strafbaar is in Birma, geven vrouwen niet graag toe dat ze als prostituee werken, en zijn ze dus ook moeilijk te bereiken voor voorlichting en condoomverschaffing.

‘Officieel zijn er geen bordelen in Birma’, vertelt Khin Zarli Aye. ‘Wel massagesalons, want dat mag wel van de regering. Je kunt wel raden wat er in die salons gebeurt. Daarnaast speelt nog eens het stigma dat er in mijn land ligt bij prostitutie. Meer dan één seksuele partner hebben is verwerpelijk. Logisch dat vrouwen niet graag vertellen dat ze prostituee zijn, ze zijn bang dat ze gearresteerd worden als het uitkomt. Tegen de lokale autoriteiten zeggen we niet dat we met commerciële sekswerkers werken, maar dat we voorlichting geven aan gewone jonge mensen.’

rillingen en maagkrampen Bij het werk met drugsverslaafden ligt de nadruk hoofdzakelijk op schone-naaldenprogramma’s en methadonverstrekking. Maar de hulpverleners beseffen dat het probleem van het hoge besmettingsrisico onder drugsgebruikers niet op te lossen valt met schone naalden alleen. ‘Dat werkt misschien in westerse landen, maar in Birma geldt een andere realiteit’, zegt De Maere. ‘Je moet opletten voor het westerse schone naalden imperialisme. Schone naalden verschaffen werkt hier misschien goed, maar in Birma is substitutie stukken veiliger.’ Ook Luke Samson van het AHRN India, zelf ex-drugsgebruiker, is het hiermee eens: ‘In onze regio laat drugsgebruik zich niet zomaar agenderen. Het is niet zo voor de hand liggend om arme Indiërs of Birmezen op een bepaald moment naar een bepaald punt te laten komen om hun naalden in te wisselen. Ze leven in een sfeer van criminaliteit en er ligt een groot taboe op drugsgebruik.’
‘’s Ochtends loopt een verslaafde het grootste risico’, vertelt Samson. ‘De kans dat een drugsgebruiker besmet wordt bij de eerste shot van de dag is verreweg de grootste. Logisch ook, drugsgebruikers willen zo snel mogelijk die shot. Ze krijgen rillingen en maagkrampen als ze er te lang mee wachten. Dan gaan ze echt niet nog eens eerst op zoek naar een schone naald. Daarom is het veel efficiënter om een verslaafde alternatieven te kunnen bieden voor injectiedrugs. Een groot voordeel van substitutie met bijvoorbeeld methadon op voorschrift is ook dat de drugsgebruikers uit de illegaliteit worden gehaald. Want methadon op voorschrift is legaal.’

anoniem Een hiv-positieve ex-drugsverslaafde vertelt over zijn werk, op voorwaarde dat hij niet met zijn naam vernoemd wordt. Hij wil het ook niet over politiek hebben, zegt hij. Dat moeten de buitenlanders maar doen. Die kunnen zich dat wel permitteren. De man werkt als counsellor voor met hiv besmette mensen. ‘In mijn land rust er een groot taboe op besmetting. Alleen al iemand vertellen dat jij ook besmet bent, kan wonderen doen. Mensen kunnen hun verhaal doorgaans niet kwijt. Het belangrijkste is dat ze met iemand kunnen praten die niet meteen een oordeel velt. Mijn collega’s en ik nemen hen mee op stap, simpele dingen zoals naar het park gaan of een film kijken. Maar dat kan niet zo vaak als we willen, want we zitten met een gebrek aan tijd. En geld.’
Met dat laatste worstelt iedereen die in Birma met hiv en aids werkt. Momenteel zijn ruim 300.000 Birmezen besmet, maar slechts zeven procent daarvan krijgt de nodige medische hulp, omdat de internationale gemeenschap liever geen geld geeft aan een land met een militair regime. Resultaat: er is maar twee Amerikaanse dollar per persoon per jaar beschikbaar aan officiële ontwikkelingshulp, in vergelijking met 37 dollar voor Laos en 55 dollar voor Cambodja. Daarnaast heeft het Global Fund van de Verenigde Naties in augustus besloten haar werkzaamheden in Birma stop te zetten.

nederlandse bijdrage Vanaf januari is er echter een vervanger voor het Global Fund: het 3D-fund. Dat programma gaat in januari van start en zal zich richten op de 3 Diseases aids, malaria en tuberculose. Zes landen, waaronder Nederland, hebben dit program-ma in het leven geroepen nadat het Global Fund onder Amerikaanse politieke druk stopgezet werd in Birma. Het geld gaat naar NGO’s die met aidsbestrijding werken. ‘De landen die bijdragen aan het 3D-fund zijn stuk voor stuk tegen het regime, en willen dat ook niet steunen, maar met het nieuwe fonds kunnen de NGO’s wel werken met hiv-aids’, vertelt Khin Zaw Win, onderzoeker en ex-politiek gevangene.
Bij de terugtrekking van het Global Fund was de of.ciële lezing dat het gebeurde om-wille van de toenemende reisrestricties voor internationaal personeel. ‘Maar eigenlijk was het gewoon een Amerikaanse zet om het regime van Birma dwars te liggen’, volgens Khin Zaw Win. ‘Dat is pijnlijk, want de echte slachtoffers van zo’n actie zijn niet de leden van de junta, maar de arme Birmezen die niet meer geholpen kunnen worden. Premier Balkenende heeft laatst in Helsinki gezegd dat het belangrijk is dat aids bestreden wordt, en niet de mensen die er ongewild slachtoffer van worden. De Nederlandse regering is geen vrienden met onze militaire junta, maar doet wel mee aan het 3D-fonds. Daar ben ik heel blij om. Zieke mensen moeten niet de dupe worden van het feit dat een dictatuur over ons land regeert.’