Het afgelopen jaar is hiv/aids door de Europese Commissie duidelijk opgepakt als een van de prioriteiten binnen Europa. Dat is bijzonder, want de verwachting was dat hiv/aids als slechts een van de gezondheidsissues in het algemene gezondheidsbeleid het met minder aandacht moest doen. Een zeer gemotiveerde EU-Commissaris, twee Ministeriële conferenties, twee verklaringen en een groeiende rol voor AIDS Action Europe zijn daarbij van invloed geweest.

Stijging hiv-infecties binnen Europa

De Verklaring van Dublin: ‘Dublin Declaration on Partnership to fight HIV/AIDS in Europe and Central Asia’; de Verklaring van Vilnius: ‘Declaration on Measures to Strengthen Responses to HIV/AIDS in the European Union and in Neighbouring Countries’; het werkplan van de Europese Commissie: ‘Coordinated and integrated approach to combat HIV/AIDS within the European Union and its Neighbourhood’ en verdere informatie over de denktank kan men vinden via: http://europa.eu.int/comm/health/ ph_threats/com/aids/aids_en.htm Meer informatie over AIDS Action Europe is te vinden op: www.aidsactioneurope.org

De hernieuwde aandacht voor hiv/aids is een reactie op de beduidende stijging van nieuwe hiv-diagnoses die veel lidstaten van de Europese Unie rapporteren. Op dit moment leven er ongeveer 600.000 mensen met hiv of aids in de Europese Unie. De regionale verschillen zijn groot, binnen de Unie en tussen de Europese Unie en haar buurlanden. In Oost-Europa en Centraal Azië leven ongeveer 2 miljoen mensen met hiv en aids. In Rusland en de Oekraïne is naar schatting één op de 100 mensen geïnfecteerd.
Die aandacht is echter ook het gevolg van de missie van scheidend EU-Commissaris Telicka. Hij was ervan overtuigd dat het Europese continent wakker moest worden voor de bedreiging die hiv/aids betekent in de eigen regio en die van de buurlanden. Mede door zijn inzet kwamen de Europese molens op gang voor het onderwerp hiv/aids.

Verklaring van Dublin
Dat betekende dat na een lang voorbereidend proces in februari 2004 tijdens een conferentie in Dublin de Gezondheidsministers van alle EU-landen een gezamenlijke verklaring over hiv/aids hebben aangenomen. In deze zogenaamde Verklaring van Dublin erkennen zij het belang van de strijd tegen hiv/aids binnen de eigen grenzen. Opvallende doelstellingen die zij daarbij noemen zijn ondermeer:
In 2005:

Moet ten minste 90% van alle jongeren in Europa en Centraal Azië toegang hebben tot informatie, educatie en zorg om de vaardigheden te vergroten en kwetsbaarheid te verminderen;

• Moeten nationale en regionale strategieën en programma’s bestaan die de vaardigheden vergroten van vrouwen en meisjes om zich te beschermen;
• Moet er universele toegang zijn tot effectieve en betaalbare preventie, behandeling (inclusief antiretrovirale middelen) en zorg voor mensen met hiv in de Europese regio;
• In 2010 moet 80% van de mensen die hoog risico lopen en van de kwetsbaarste groepen bereikt zijn door een breed aanbod van preventieprogramma’s.

Het tot stand komen van zo’n gezamenlijke verklaring is geen eenvoudig proces; naast inhoudelijke overwegingen spelen ook politieke verhoudingen een grote rol. In Dublin hebben vertegenwoordigers van niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) de handen in elkaar geslagen om zoveel mogelijk invloed uit te kunnen oefenen op het proces. Voorbeelden van die NGO’s zijn Soa Aids Nederland, Stop Aids Now!, het Global Network of People living with HIV (GNP+) en AIDS Action Europe. Zij hebben er vooral op aangedrongen dat aan de belangen van mensen met hiv en aids voorrang wordt gegeven. Maar ook is geprobeerd de actiepunten in de Verklaring zo concreet mogelijk beschreven te krijgen en te zorgen voor het verder tot uitvoering brengen van actiepunten. De uiteindelijke Verklaring van Dublin bevat concrete doelstellingen met een duidelijke tijdslimiet; de verdere ontwikkelingen in 2004 tonen dat er eerste stappen gezet zijn om de Verklaring van Dublin tot uitvoering te brengen.

Verklaring van Vilnius
In september 2004 werd de tweede Ministeriële conferentie van de EU over hiv/aids gehouden, dit keer in Vilnius, Litouwen. Tijdens en rond deze bijeenkomst vonden drie dingen plaats. De Verklaring van Dublin werd bekrachtigd, de Europese Commissie kwam met een concept voor een tweejarenplan en er werd een nieuwe verklaring over hiv/aids aangenomen. Inderdaad:…. de Verklaring van Vilnius.
Ook in Vilnius werkten NGO’s samen om belangrijke punten in de nieuwe verklaring te krijgen; de angst bestond dat er afbreuk werd gedaan aan de punten die reeds in de Verklaring van Dublin waren vastgelegd. Pleitbezorging van de NGO’s werd daar gecoördineerd door AIDS Action Europe, het Europese samenwerkingsverband van hiv/aids-NGO’s dat in maart 2004 was opgericht.1 Speerpunten van de NGO’s waren:

• toegang tot preventie, behandeling en zorg voor alle mensen in Europa, onafhankelijk van hun legale status;
• actieve betrokkenheid van mensen met hiv in beleidsontwikkeling, monitoring en evaluatie;
• in heel Europa de beschikbaarheid garanderen van oordeelvrije risicoreductie services;
• verwezenlijking van Europese richtlijnen voor preventie, behandeling en zorg, gebaseerd op bewezen effectiviteit.

Twee meetlatten
De uiteindelijke Verklaring van Vilnius1 bevat een pleidooi voor een gecoördineerde, continentale inzet via samenwerkingsverbanden tussen overheden, de private sector en het maatschappelijke middenveld. Deze aanpak moet resulteren in de ontwikkeling van coherente nationale strategieën voor hiv/aidspreventie. De bestrijding van stigma en discriminatie van mensen met hiv is een belangrijk aandachtspunt.
Hoewel deze verklaring niet veel toevoegde aan de eerdere Verklaring van Dublin heeft het toch een belangrijke politieke stap opgeleverd, vooral voor de nieuw toegetreden lidstaten die in Vilnius aanwezig waren. Dit betekent tevens dat de EU voor het eerst twee richtinggevende instrumenten heeft om hiv/aidsbeleid en programma’s voor de regio Europa te ontwikkelen, te implementeren en evalueren. Hoewel er geen sancties staan op het niet navolgen van de verklaringen kunnen lidstaten toch gehouden worden aan de principes en actiepunten daarin.

Voorbij de verklaringen
Het in Vilnius gepresenteerde tweejarenplan hiv/aids van de Europese Commissie bevat een aantal activiteiten die ook voor Nederland van belang zijn, waaronder bijvoorbeeld verbetering van de surveillancesystemen in Europa, en een discussie over risicoreductie en behandeling met drugs vervangende middelen (methadon).
Bovendien is een Europese ‘Think Tank on HIV/AIDS’ opgezet om het ten uitvoer brengen van de voorgenomen activiteiten in het werkplan te begeleiden, informatie uit te wisselen en bij te dragen aan een gecoördineerde aanpak. Deelnemers aan deze denktank zijn de lidstaten, kandidaat-lidstaten en Liechtenstein, IJsland en Noorwegen. Daarnaast zijn als NGO-vertegenwoordigers AIDS Action Europe (AAE) en de European AIDS Treatment Group (EATG) uitgenodigd.
Op de laatste bijeenkomst van de denktank is besloten om in 2005 een Europese informatiecampagne te ontwikkelen. Deze Europese campagne zal zich richten op jongeren en het algemene publiek. Daarnaast zal een aantal werkgroepen zich richten op de volgende thema’s: toegang tot behandeling in de Baltische staten; best practices in testen en counselen; het opnemen van gedragssurveillance in verbeterde Europese surveillancesystemen.
NGO’s denken mee
Voorafgaand aan toekomstige bijeenkomsten van de denktank zal telkens een ‘HIV/AIDS Civil Society Forum’ georganiseerd worden. Doel van dit Forum is het vergroten van de betrokkenheid van NGO’s bij beleidsontwikkeling op hiv/aidsterrein. NGO’s kunnen via dit Forum adviezen geven aan de Europese Commissie en nieuwe en urgente thema’s aandragen voor verdere opvolging in de Think Tank. Soa Aids Nederland is als gastorganisatie van het secretariaat van AIDS Action Europe nauw betrokken bij de verdere invulling van deze NGO-Forums. Mogelijke thema’s die in 2005 op de agenda komen zijn de bijdrage van de EU aan de aidsbestrijding in kandidaat-lidstaten en buurlanden; de ontwikkeling van Europese richtlijnen aan de hand van best practices; universele toegang tot behandeling en programma’s voor risicoreductie en drugs vervangende middelen.

Conclusie
De strijd tegen hiv/aids binnen Europa heeft duidelijk aan prioriteit gewonnen. Zoals de nieuwe EU-Commisaris voor Volksgezondheid, Kyprianou, in aanloop naar Wereld Aids Dag verwoordde: ‘met stijgende hiv-infecties op het gehele Europese continent is actie dringend nodig om een gezondheidsramp te voorkomen’.
Er zijn inmiddels verschillende instrumenten ingezet om die actie te bevorderen. Daarnaast zijn NGO’s erin geslaagd, door zich te bundelen in AIDS Action Europe, meer invloed te krijgen op het Europese hiv/aidsbeleid. Of dit beleid tot de gewenste actie en resultaten leidt zal dan ook door hen bewaakt moeten worden. AIDS Action Europe zal er zorg voor dragen dat de belangen en behoeften van mensen met hiv en aidsorganisaties in dit proces niet uit het oog verloren worden.