Niet-gouvernementele organisaties:
voorhoede bij hiv/aidspreventie in rusland
Ivo Pertijs, Freelance journalist
Rusland kampt met een groeiende hiv-epidemie. Niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) lanceren massamediale vrij veilig campagnes en campagnes om de tolerantie voor mensen met hiv en aids te verhogen. De epidemie staat vooralsnog niet op de politieke agenda. Het informeren en mobiliseren van politici maakt daarom eveneens deel uit van het werk van NGO’s.
In 1997 lanceerde de Nederlandse missie van Artsen zonder Grenzen de voor dat land eerste vrij veilig campagne in Rusland. De pioniers deden dit voordat de hiv-epidemie uitbrak. Destijds verspreidde het virus zich vooral door intraveneus druggebruik. Acht jaar later is de situatie dramatisch veranderd. In januari 2005 stonden ruim 305.000 hiv-geïnfecteerden officieel geregistreerd, maar het Federale Aidscentrum schat het daadwerkelijke aantal op 800.000 tot 1,5 miljoen. In een positief scenario telt Rusland binnen tien jaar tussen de drie en vijf miljoen seropositieve inwoners.1
Gelijktijdig is de epidemie veranderd van een geconcentreerde in de jaren negentig in een (dreigende) gegeneraliseerde epidemie vandaag. Volgens het Federale Aidscentrum is het aandeel van druggebruikers onder nieuwe hiv-geïnfecteerden in 2003 gedaald tot 63 procent.2 Officiële monitoring toont bovendien aan dat heteroseksuele transmissie de oorzaak is van tot twintig procent van de nieuw geregistreerde hiv-positieve personen, terwijl dit slechts zes procent bedroeg in 2001.Voor het eerst sinds de monitoring van de epidemie stijgt het aantal nieuw geregistreerde seropositieve vrouwen in de leeftijdscategorie 15-20 jaar uit boven de mannen uit dezelfde leeftijdscategorie.3
Aanpak
Ongeveer honderd NGO’s implementeren in Rusland projecten voor de preventie van hiv/aids onder risicogroepen, steunen mensen met hiv/aids en reduceren stigma’s en discriminatie van deze groep.4 Uit een enquête onder inwoners van Moskou bleek dat ruim 85 procent vindt dat vrij veilig campagnes en tolerantiecampagnes zouden moeten worden gehouden.5 Vorig jaar lanceerden AIDS Foundation East-West (AFEW) en Focus-Media de eerste solidariteitscampagne voor mensen met hiv.
Als het gaat om vrij veilig campagnes hanteren NGO’s en overheidsorganisaties een verschillende aanpak, variërend van de Nederlandse (seksuele en reproductieve rechten en eigen verantwoordelijkheid), Amerikaanse (ABC – abstinence, be faithful en condoms) of de aanpak gebaseerd op angst (gebruikt door enkele Russische overheidsinstanties). Slechts enkele organisaties voeren landelijke massamediale campagnes. Daarnaast zijn er tal van lokale NGO’s die campagnes in de regio ontwikkelen en lanceren, gericht op het brede publiek of op specifieke risicogroepen.
De meest ervaren organisatie is AFEW, dat in 2001 mede door Artsen zonder Grenzen is opgericht om de verspreiding van hiv en aids in de voormalige Sovjet-Unie tegen te gaan. De eerste campagne, gelanceerd in 1997, was in aanpak Nederlands: open en direct. Een jaar later nodigde de hulporganisatie de Russische NGO Focus-Media uit om in de toekomst de campagnes samen te ontwikkelen.
De nieuwe partner vond de eerste campagne te direct voor Russische normen. De tweede en derde campagne kregen door het gebruik van animaties een wat meer Russisch karakter. De boodschap in de vierde en vijfde (huidige) campagne is directer dan de voorgaande twee en de animaties maakten plaats voor echte personen. Oorzaak voor de recente veranderingen is de aard van de epidemie. ‘Vanaf het prille begin gebruiken we dezelfde slogan, namelijk Bezopasny seks – moj vybor (Veilige Seks, Mijn Keus). Naast de boodschap heeft elke campagne een eigen imago dat de spotjes op radio en televisie, de buitenreclame en de geprinte materialen samenbrengt’, zegt Tatjana Gretsjoechina, senior programma adviseuse massamediale campagnes van AFEW. De campagnes duren doorgaans achttien maanden en dat is beduidend langer dan de campagnes in andere landen. De omvang van het land maakt dit noodzakelijk.
Trouw
Een andere landelijk actieve organisatie is Population Services International (PSI) dat sinds 1995 in Rusland actief is. In 2001 lanceerde de NGO de massamediale campagne Vozmi s Soboj (Neem het mee). PSI hanteert voor deze op jongeren gerichte campagne de Amerikaanse ABC-aanpak. ‘Voor de jonge tieners van veertien, vijftien jaar is het vooral A en B, slechts een beetje C, terwijl we bij de activiteiten voor de twintigers het accent sterk op de C leggen’, legt William Fordyce, vice-landendirecteur van PSI in Rusland uit.
Naast de productie van folders, die vaak met animaties zijn geïllustreerd, organiseerde de NGO een televisieprogramma voor MTV-Rusland en lanceerde ze een website. De website is een van de sleutelcomponenten van de internetcampagne ‘Be Faithful to Your Love’. Op de site staan spelletjes, quizes en er is een virtuele dokter die in twee weken tijd achthonderd persoonlijke vragen beantwoordde. Een speciale website was aan Wereld Aidsdag gewijd. Ruim 200.000 (afzonderlijke) personen bezochten deze pagina in minder dan 36 uur tijd.Volgens Fordyce toont dit aan dat Russische jongeren duidelijk interesse hebben voor het onderwerp.
De enige spotjes die op angst zijn gebaseerd worden door het aidscentrum van de stad Moskou ontwikkeld. Het filmpje waarin deze voorkomen is agressief en heeft een negatieve benadering; het waarschuwt de kijker voor onveilige seks, het hebben van veel wisselende contacten en druggebruik. Geen enkele in Rusland actieve NGO hanteert een soortgelijke aanpak vanwege de contraproductiviteit van de negatieve boodschap en het korte-termijneffect.
Coördinatie
Het is zeer wel mogelijk dat jongeren op een dag contrasterende boodschappen ontvangen, omdat de aanpak per organisatie anders is. Totnogtoe is er geen (landelijk) onderzoek verricht naar de invloed van contrasterende boodschappen op jongeren. Onderzoek is duur en NGO’s beperken zich doorgaans tot de effectmeting van de eigen campagnes. Overigens is het om praktische redenen begrijpelijk waarom NGO’s zich niet verenigen voor een landelijke vrij veilig campagne. Elke NGO heeft een eigen historische achtergrond en is afhankelijk van donoren.
Dit betekent niet dat alle organisaties op afzonderlijke eilanden werken. Regelmatig komen NGO’s bijeen in de coördinatieraad van het ministerie van Gezondheid, tijdens rondetafelgesprekken, in het Global Fund Project of ze verenigen zich tijdelijk, zoals in 2004 voor de landelijke campagne onder leiding van UNAIDS.
Ruim honderd organisaties namen actief deel aan de implementatie en ontwikkeling van de campagne die als thema 'vrouwen, meisjes en hiv/aids’ had. Jelena Tamazova, advocacy- en communicatie-adviseuse van UNAIDS in Moskou zegt dat de rode tulp als symbool voor de campagne in Rusland werd gecreëerd. ‚Het idee ontstond om mensen zelf origami tulpen te laten maken. In het hele land werden tienduizenden tulpen gemaakt en een deel hiervan werd naar AFEW gestuurd. Uiteindelijk maakte een Russische kunstenaar een kunstwerk van tulpen.’
De succesvolle campagne was gecombineerd met een set kaarten waarop basisinformatie stond over hiv-transmissie en een afbeelding van een beroemd schilderij. Het ministerie van Gezondheid gebruikte vergrotingen van enkele kaarten voor een grootschalige campagne. De vergrotingen hingen in de metro van alle grote Russische steden. ‚Het enige probleem bestond er uit dat het concept gebaseerd was op de set kaarten, niet op een afzonderlijke kaart. Mensen die slechts één exemplaar in de metro zagen begrepen niet altijd het hele idee. Desalniettemin zijn we blij dat het ministerie bereid was om de boodschap te verspreiden’, voegt Tamazova er aan toe. De mogelijkheid om zoveel NGO’s en overheidsorganen in een campagne te verenigen is uniek in Rusland.
Prime time
Om een massamediale campagne in een land met de omvang van Rusland te organiseren is televisie een belangrijk, zo niet het belangrijkste instrument om mensen die ver buiten de steden wonen te bereiken. Televisie wordt sowieso in Rusland gezien als het invloedrijkste advertentie-instrument. Het blijkt lastig om zonder politieke steun vrij veilig spotjes of filmpjes tegen discriminatie van mensen met hiv/aids op prime time op de staatszenders te krijgen. De Russische wetgeving verplicht televisiekanalen om gratis zendtijd voor ideële reclame vrij te maken, maar dit houdt niet in dat de spotjes tussen zes uur ’s avonds en middennacht op het scherm verschijnen.
Daar staat de aanwezigheid van commerciële zenders tegenover. Eén NGO in Rusland legt zich volledig toe op het samenbrengen van mediapartners om een cross-platform gecoördineerde landelijke campagne te ontwikkelen. Transatlantic Partners Against AIDS (TPAA) begon als Amerikaans-Russische hiv/aids-werkgroep van het East-West Institute (EWI), maar in november 2003 opende de jonge organisatie een eigen kantoor in Moskou.
Op het gebied van massamediale campagnes startte TPAA de Russian Media Partnership to Combat HIV/AIDS, een samenwerkingsverband van meer dan dertig mediabedrijven, waaronder Rusland’s grootste private holding Gazprom-Media, MTV Rusland en andere bedrijven.
In december 2004 begon de cross-marketing campagne Stop Spid (Stop Aids). De eerste fase van de drie jaar durende campagne richt zich op het algemene publiek met onderdelen voor de jeugd, ouders en opinieleiders. De campagne bestaat uit radio en televisiespotjes en gedrukt materiaal. Tegelijkertijd is er een agressieve interactieve internetcampagne en verschijnen er boodschappen op consumentenproducten. In alle gevallen wordt alleen de slogan van de campagne, Stop Spid, genoemd en niet de naam van TPAA. ‚Elk partnerbedrijf is vertegenwoordigd in het bestuurscomité dat de initiatieven leidt en heeft inbreng in de advertenties en spotjes die we ontwikkelen. Het bezit van de campagne dat elke mediapartner heeft geeft recht op auteurschap. Dit verhoogt de betrokkenheid en daardoor neemt bijvoorbeeld de wil toe om een spotje op prime time op radio of televisie uit te zenden’, legt Natalja Katsap, directeur van het Russian Media Partnership to Combat HIV/AIDS en manager media and awareness van TPAA uit.
In de eerste maand van de campagne werd 42 procent van de 1.070 televisiespotjes op prime time uitgezonden door de betrokken commerciële zenders. Katsap vreest niet voor een overvloed aan informatie via hun campagnes, omdat informatieverstrekking totnogtoe beperkt was en de twee staatszenders met de hoogste kijkdichtheid weinig ruimte bieden aan ideële reclame.
Kennis
Enquêtes tonen een toenemende kennis over veilig vrijen aan, maar gezien de aard van de hiv-epidemie en de hoge prevalentie van soa onder jongeren is dit niet voldoende. Een grote kloof bestaat tussen het weten dat condoomgebruik essentieel is en het daadwerkelijk gebruik. Ongeveer 44,5 procent van de Moskovieten gebruikt nooit een condoom en een aanvullende 10,5 procent doet het zelden met.6 In de regio’s is de situatie vaak nog zorgelijker. Uit een recente enquête afgenomen in de provincies Oeljanovsk en Boerjatië bleek dat slechts eenderde van de ondervraagden regelmatig een condoom gebruikt.7 Over het algemeen zijn de jongeren in deze twee provincies weliswaar goed geïnformeerd over de transmissie van hiv, maar hebben zij slechts een vaag idee over hoe het virus niet wordt verspreid. ‚Nog steeds denkt 22 procent van de ondervraagden dat je door een muggenbeet besmet kunt raken en 23 procent gelooft dat zoenen onveilig is’, zegt Boris Sergejev, projectleider van het Europese Commissie-project HIV Combating and Prevention in the RF, Phase 1. Onderdeel van het project is de ontwikkeling van een massamediale campagne (televisie, radio, geprint materiaal en evenementen) die eind mei of in juni in Boerjatië en Oeljanovsk van start gaat.
'Enge ziekte'
Er heersen veel misverstanden over hiv en de epidemie. ‚Het algemene publiek weet niets over de aard van de epidemie en wil er ook niets over weten. Russen denk nog steeds dat het probleem niets met hen van doen heeft’, stelt Jelena Tamazova van UNAIDS. De samenleving is ernstig verdeeld over het lot van mensen met hiv en aids. Bijna de helft van de Moskovieten vindt dat de regering seropositieven van de rest van de samenleving moet isoleren, maar bijna alle ondervraagden steunen het idee dat de regering moet zorgen voor medische en sociale hulp aan mensen met hiv.8 In de eerder genoemde provincies Oeljanovsk en Boerjatië vindt ongeveer veertig procent dat de regering seropositieven moet isoleren.9
Natalja Katsap van TPAA zegt dat de media vaak uiterst negatief, discriminerend en stigmatiserend over hiv en aids berichten of met sensationele verhalen komen over de ‚ongeneeslijke enge ziekte’. In de context van het Media and Public Awareness programma van TPAA organiseert de NGO speciale trainingen voor journalisten, redacteuren en producenten uit verschillende regio’s. De deelnemers krijgen niet alleen informatie over het onderwerp, maar leren ook op welke wijze men over hiv kan berichten (benadering, format etc.). ‚Naast trainingen assisteren we tijdschriften bij het maken van verhalen. Zo hielpen we recentelijk de Russische Cosmopolitan en het meidenblad Yes bij artikelen over hiv en aids’, vertelt Katsap.
Een groep NGO’s werkte vorig jaar samen aan een speciaal voor Wereld Aidsdag ontwikkeld praatprogramma over hiv, waarin een groep seropositieven sprak over hun status. Het was niet de eerste keer dat mensen met hiv op de Russische televisie verschenen, maar het bijzondere was dat het drie uur durende programma op prime time op de staatszender het Eerste Kanaal verscheen, dat in het gehele land te ontvangen is.
Politieke agenda
Russische politici zien hiv en aids als een exclusief medisch probleem: het is geen interdepartementale kwestie en alleen het ministerie van Gezondheid is verantwoordelijk. Ondanks studies naar de sociaal-economische gevolgen van de epidemie, waaronder de stijgende kosten voor de gezondheidszorg, problemen met het werven van soldaten en de serieuze demografische consequenties, blijft het onderwerp buiten de politieke agenda.
Zonder federale steun is het moeilijk om bijvoorbeeld een landelijk programma voor seksuele voorlichting op scholen uit te voeren en een door de overheid gefinancierde en geregistreerde landelijke massamediale vrij veilig campagne lijkt nog ver weg. Ook de financiering van antiretrovirale behandelingen blijft onder de maat. Een antiretrovirale behandeling kost in Rusland tussen de vijf- en tienduizend dollar per patiënt per jaar.10 Slechts twee- tot drieduizend mensen krijgen momenteel de behandeling.11
Doema
Enkele organisaties ondernemen initiatieven om politici over de consequenties van de epidemie te informeren. Boris Sergejev, de eerder genoemde projectleider van het project van de Europese Commissie, stelt dat slechts een klein aantal mensen op het hoogste politieke niveau feitelijk kennis heeft van de huidige situatie. ‘Ons doel is om hiv als punt op de politieke agenda te promoten. In de loop van dit jaar wordt de epidemie in de Doema (Russisch parlement) besproken. Nu sturen we onder meer mailings naar de provincies met specifieke informatie over hun regio.’
Het EC-project sloot een agreement of understanding met TPAA. De laatstgenoemde organisatie is eveneens op het politieke vlak actief en ondersteunt beleidsmakers met informatie over hiv. Mede dankzij TPAA kwam in april 2004 voor het eerst een interfactionele parlementaire werkgroep voor de bestrijding van hiv/aids bijeen binnen een bestaande Doema-werkgroep.
Het eerste rondetafelgesprek in de Doema vond in november van datzelfde jaar plaats. ‚Wij organiseren regelmatig bijeenkomsten tussen de interfactionele parlementaire werkgroep voor de bestrijding van hiv/aids en NGO’s, hiv/aidsexperts en mensen met hiv. Het gaat steeds om een specifiek thema en de rondetafelgesprekken bieden de mogelijkheid voor aanbevelingen of verbeteringen van de bestaande wetgeving. Deze aanbevelingen verwerken we samen met beleidsinformatie in een document dat vervolgens naar alle parlementsleden, leden van de federatieraad, relevante ministeries, regionale besturen en aidscentra wordt gezonden’, zegt Natalja Katsap. Een van de bereikte resultaten is dat de parlementaire werkgroep voor de bestrijding van hiv/aids inmiddels een officieel orgaan binnen de Doema is.
Steun
Ondanks het feit dat de epidemie niet op de federale politieke agenda staat geven departementen wel vaak steun aan onderdelen van door NGO’s georganiseerde massamediale campagnes. Tatjana Gretsjoechina van AFEW zegt dat het ministerie van Gezondheid meehelpt door het geven van letters of support; het helpt de campagnes met het geven van gratis zendtijd, kortingen voor buitenreclame en de mogelijkheid om de transportkanalen van het ministerie voor het verzenden van folders te gebruiken.
Het ministerie van Onderwijs toonde interesse in een door PSI ontwikkeld praatprogramma voor MTV Rusland waarin gasten en het publiek discussiëren over veilig vrijen en het maken van de juiste keus (vooral over de A- en B-componenten). Volgens William Fordyce van PSI steunt het ministerie van Onderwijs het idee om een handboek en een cd-rom op basis van het concept van het televisieprogramma voor scholen te ontwikkelen. Hij voegt er aan toe dat zowel het ministerie van Onderwijs als het ministerie van Gezondheid bovendien geld geeft voor de massamediale campagnes en de kosten deelt.
Ook TPAA kan op overheidshulp rekenen. Het ministerie van Gezondheid, het Federale Agentschap voor de Monitoring van Consumentenrechten en het Federale Agentschap voor Massacommunicatie en Media steunen actief het programma de Russian Media Partnership to Combat HIV/AIDS. Steun komt eveneens van de Doema en de Federatieraad.
In de daadwerkelijke organisatie van campagnes blijft de overheid vooralsnog op de achtergrond en het zijn de NGO’s die het werk verrichten. De tijd dringt. Rusland heeft het grootste aantal seropositieven in de Oost-Europese en Centraal-Aziatische regio.12 Hiv staat bovendien geregistreerd in alle Russische provincies.13 en daarmee is het een nationaal probleem. Zolang hiv en aids (en daarmee ook de organisatie van vrij veilig campagnes) niet op de politieke agenda staan, zullen de NGO’s zelfstandig of onderling moeten blijven werken.
Referenties:
- Perspektivy soversjenstvojanija strategii borby s VITsj/SPID v Rossii, presentatie Vadim Pokrovski, 19 november 2004
- http://www.afew.org/english/statistics/HIVTransmRoutes2003_RU_eng.htm
- Epidemitsjeskaja sitoeatsija i prioritety protivodejstvija rasprostranenijoe VITsj-infektsii, presentatie Gennadi Onisjenko, 6 juli 2004
- Why is HIV/AIDS a Public Policy Priority for Russia?, TPAA, Policy Brief, maart 2004
- Report on HIV/AIDS awareness, and attitudes toward people living with HIV/AIDS, Focus-Media en AFEW, december 2003
- Report on HIV/AIDS awareness, and attitudes toward people living with HIV/AIDS, Focus-Media en AFEW, december 2003
- Baseline survey results (Republic of Buryatia and Ulyanovsk Oblast), EC-project HIV Combating and Prevention in the RF, Phase 1, 2004
- Report on HIV/AIDS awareness, and attitudes toward people living with HIV/AIDS, Focus-Media en AFEW, december 2003
- Baseline survey results (Republic of Buryatia and Ulyanovsk Oblast), EC-project HIV Combating and Prevention in the RF, Phase 1, 2004
- Improving access to ARV medicines for people living with HIV/AIDS in Russia, TPAA, Policy Brief, september 2004
- Improving access to ARV medicines for people living with HIV/AIDS in Russia, TPAA, Policy Brief, september 2004; AIDS Epidemic Update, UNAIDS, december 2004
- AIDS Epidemic Update, UNAIDS, december 2004
- http://www.afew.org/english/statistics/HIVinRFregions2004-1Nov_Eng.htm
top
|
| zoeken |
|
|
| SOAIDS Magazine |
|
|
| inhoudsopgave |
|
|
|
