‘Miljoenen vrouwen zouden niet zijn gestorven als er meer geld was gestoken in de ontwikkeling van het vrouwencondoom.’ Tot die schrikbarende conclusie komt Oxfam International in het rapport: Failing women. Witholding protection.” Hoe anders zou die bevinding zijn, als in de toekomst serieus gehandeld wordt naar de resultaten van het grootschalige onderzoek met het vrouwenpreservatief in Brazilië? ‘De resultaten wijzen ondubbelzinnig uit dat het helpt tegen de verspreiding van hiv/aids.’

voorbeeld voor de wereld Brazilië als succesvoorbeeld in de wereld. Nee, het hoeft dan niet altijd over voetbal en carnaval vieren te gaan. Het land is in opkomst en loopt zelfs voorop in de bestrijding van hiv/ aids. ‘De aanpak is één van de succesvolste en meest progressieve in de wereld. Brazilië is een lichtend voorbeeld voor vele landen’, aldus Simone Martins, programma-adviseur van Support World Wide, een organisatie die zich sterk maakt voor het vrouwenwelzijn in de wereld. Zij is zeker niet de enige die dat stelt. Het invloedrijke Britse opinieblad The Economist beweert zelfs dat: ‘er geen ontwikkelingsland in de wereld is, dat het aidsprobleem zo voortvarend heeft aangepakt als Brazilië.’

Als inwoner van het grootste land van Latijns-Amerika ondervind je sinds 1997 regelmatig hoe het hiv/aidsbeleid van de overheid in de praktijk werkt. Het publiekelijk uitdelen van condooms, bijvoorbeeld in de drukke straten van de naar schatting twintig miljoen inwoners tellende metropool São Paulo, is er heel gewoon. Bij het verlaten van een nachtclub krijg je er zelfs standaard één in de hand gedrukt. Tevens startte de regering met het gratis verstrekken van aidsremmers aan hiv-geïnfecteerden, kwam er meer voorlichting en werden klinieken toegankelijk gemaakt, ook voor de armen.
Het beleid werpt zijn vruchten af: het aantal aidsdoden is meer dan gehalveerd.

steeds meer vrouwen met aids Een goede zaak uiteraard, maar het bracht tegelijkertijd een ander probleem aan het licht. ‘Het werd steeds duidelijker dat het vooral vrouwen zijn die getroffen worden door de infectieziekte’, aldus de Braziliaanse Martins, die met haar organisatie nauw betrokken is bij de introductie van het vrouwencondoom op het Zuid-Amerikaanse continent en in de Caraïben, waar het vrouwencondoom kortgeleden ook gelanceerd is. Vrouwen zijn zowel biologisch als maatschappelijk kwetsbaarder voor de ziekte. Het vrouwelijke geslachtsorgaan is sneller beschadigd dan het mannelijke én vrouwen delven vaak het onderspit bij seksuele beslissingen, bijvoorbeeld vanwege hun soms nog ondergeschikte positie in de samenleving. In enkele gevallen gaat dat zelfs gepaard met (de dreiging van) geweld, als een man bijvoorbeeld weigert een condoom te gebruiken. ‘Het was dus overduidelijk dat er voor vrouwen meer keuzemogelijkheden nodig zijn om zelf de controle over eigen lichaam te hebben’, stelt Martins.

De Braziliaanse regering besloot daarom aan het eind van de vorige eeuw een onderzoek te doen naar de plaats van het vrouwencondoom in het toch al ambitieuze plan van de aanpak van hiv/aids. Een jaar lang ondervroeg ze 2.400 vrouwen van verschillende culturele achtergronden die gebruik maakten van publieke voorzieningen. Daaruit bleek dat de acceptatiegraad van het vrouwencondoom 70 procent bedroeg. Een percentage dat als boven verwachting hoog werd gezien.

kwalitatief wetenschappelijk onderzoek Gesteund door dat feit, kreeg het ministerie van volksgezondheid het mandaat om op experimentele basis het vrouwencondoom toe te passen in het hiv/aidsplan. Niet slechts door het voorbehoedsmiddel voor vrouwen uit te delen op straat, zoals tegenwoordig met de als normaal beschouwde mannelijke variant gebeurt. Maar onder begeleiding van goed getrainde gezondheidsmedewerkers die gespecialiseerd zijn om de werking van het vrouwencondoom uit te leggen en de gebruikers van het nut te overtuigen.

Er werden vijf groepen gedefinieerd die in aanmerking kwamen voor het experiment, omdat ze een verhoogd risico lopen om geïnfecteerd te raken of hiv door te geven: prostituees, mensen met hiv, drugsgebruikers, partners van injecterende drugsgebruikers en vrouwen die gezondheidsklinieken bezoeken. Ook hun seksuele partners werden waar het kon betrokken in het onderzoek. De gratis verspreiding van het vrouwencondoom begon, tezamen met de mannelijke variant. Martins: ‘Daarmee werd aangeven dat het hebben van seks niet een eenzijdige, maar een gedeelde verantwoordelijkheid van de man en de vrouw is.’

vele motieven In 2004, toen het vrouwencondoom nog een relatieve nieuwkomer was, werden de vrouwen die het ten minste vier maanden hadden gebruikt, al dan niet samen met hun seksuele partner, uitgenodigd voor verder onderzoek. Het vond plaats in zes Braziliaanse steden, 287 interviews werden afgenomen en er werden kwalitatieve onderzoekmethoden toegepast. De studie toonde aan dat door het vrouwencondoom de opties om veilige seks te hebben waren toegenomen; geconcludeerd werd dat het inmiddels deel uitmaakte van het integrale plan van aanpak van het aidsvraagstuk. ‘Dat was essentieel, want gebleken is dat het vrouwenpreservatief soms de enige mogelijkheid tot bescherming was tegen hiv/aids. Bijvoorbeeld als de partner zich agressief gedroeg’, vertelt Martins. ‘In één geval werd het gebruikt zonder medeweten.’

Ook bleek dat, los van de dreiging van geweld, er voldoende andere factoren zijn die het vrouwencondoom tot een meer dan legitiem en noodzakelijk alternatief maken in de strijd tegen hiv/aids. In bepaalde situaties konden mannen een condoom niet gebruiken, bijvoorbeeld vanwege allergieën (het mannencondoom is van latex rubber) of bij erectieproblemen. ‘Dankzij het vrouwen- condoom, dat hypoallergisch is, was veilige seks toch mogelijk, ondanks de barrières’, aldus Martins.

extra gevoel van veiligheid Ook waren er vrouwen die kozen voor het vrouwencondoom, gemotiveerd door het gevoel van extra veiligheid. Het voorbehoedsmiddel is sterker en zal daardoor minder gauw scheuren tijdens de geslachtsgemeenschap. Ook de mogelijkheid om het al voor de seks in te brengen is een goed argument gebleken. ‘Het onderbreekt de seksuele spontaniteit niet.’En een aantal dames gaf aan dat het vrouwencondoom het plezier doet toenemen, omdat de buitenste ring van het condoom de clitoris stimuleert. Daardoor kwamen sommige vrouwen gemakkelijker tot een orgasme.

Genoeg redenen dus om het vrouwencondoom definitief op de kaart te zetten. Toch zijn er tot op de dag van vandaag ‘maar’ 16 miljoen exemplaren uitgedeeld aan vrouwen in Brazilië. Ter vergelijking: alleen al in 2009 deelt de Braziliaanse regering 1,2 miljard mannencondooms uit. Er hebben zich gedurende de jaren momenten voorgedaan dat het vrouwencondoom niet voorradig was. Het grote probleem is dat het vrouwelijke anticonceptiemiddel duur in de productie is. Voorheen kostten vrouwencondooms twintig keer zo duur als het mannencondoom. De prijs bleef zo hoog omdat er sinds de introductie van het vrouwencondoom in 1993 vrijwel geen innovatie is geweest, omdat er weinig vraag naar was. En zonder vraag zijn er ook weinig investeerders te vinden. ‘Er is nu de tweede generatie vrouwencondoom op de markt die goedkoper is. Er zit beweging in. Ik heb goede hoop dat het langzaamaan beschikbaar zal zijn in apotheken, drogisterijen en wie weet in supermarkten in Brazilië. Daarnaast denk ik dat de communicatie en marketing zal verbeteren, nu we een toename zien aan commerciële distributeurs over de gehele wereld.’

andere conclusie in de toekomst? De tijd dat het vrouwencondoom op de straat uitgedeeld gaat worden lijkt echter nog ver weg. De grootschalige wetenschappelijke studies tonen genoeg goede resultaten. ‘Ze wijzen ondubbelzinnig uit dat het vrouwen helpt bij de preventie van aids/hiv. Ten eerste omdat er beter “onderhandeld” kan worden over condoomgebruik. Ten tweede geeft het vrouwencondoom de vrouwen een veiliger gevoel, een gevoel van zelfbeschikking over het eigen welzijn’, aldus Simone Martin.
‘Het is dan ook cruciaal dat er meer geld gestoken wordt in de ontwikkeling van het vrouwencondoom, zodat het op grote schaal beschikbaar en betaalbaar wordt voor vrouwen in Brazilië en de rest van de wereld.’ Slechts wanneer dat gebeurt bestaat de kans dat de conclusie van het rapport van Oxfam International meer als volgt zal luiden: ‘miljoenen vrouwen gered door beschikbaarheid van het vrouwencondoom.’

Referenties:

1. Simone Martins, Support World wide.
2. Oxfam International. ‘Failing Women, Witholding protection, 2008.
3. The economist. ‘Brasils AIDS programma: A conflict of goals.’
4. http://www.avert.org/
5. http://www.aids.gov.br/