Matthieu klein Tank - freelance journalist

Een selectie van Adriaan Backers foto's

Als fotograaf kreeg Adriaan Backer tijdens zijn werk in Afrika, de voormalige Sovjet-Unie en Zuid- en Zuidoost-Azië de gruwelijkheden van de aidsepidemie voor zijn lens. Met zijn foto’s wil hij mensen in het westen wakker schudden: ‘Iedereen moet weten hoe de werkelijkheid eruit ziet.’

Een Afrikaanse vrouw ligt uitgemergeld in haar bed. Haar kinderen zitten om haar heen. Ze weet dat ze binnenkort zal sterven aan aids en vraagt zich af hoe het met haar nakomelingen verder zal gaan. Dat zijn de situaties die Adriaan Backer tijdens zijn werk tegenkomt en die hem diep raken. ‘Het is gruwelijk om te zien. Ik heb veel met straatkinderen gewerkt, dus ik heb wel een idee waar velen van hen terecht komen. Het mag toch niet zo zijn dat mensen zo aan hun eind komen?! Dat verhaal moet ik als ooggetuige overbrengen. Niet als een soort missionaris, al geven vrienden mij voor de grap soms wel die titel. Maar mensen mogen later niet zeggen: dit wisten we niet.’
Backer is historicus en kwam eigenlijk bij toeval in aanraking met aids in ontwikkelingslanden. Backer: ‘Voor een reportage voor de Margriet ging ik zes jaar geleden naar Kenia. Met een Nederlandse hulpverleenster gingen we naar een jonge vrouw waarvan de man aan aids overleden was. Zelf was ze ook positief, maar nog niet erg ziek. Ze was toegewezen aan de broer van haar man en de hulpverleenster was daar onder andere om te proberen ervoor te zorgen dat ze veilig zou vrijen. Het was een indrukwekkende ervaring. Ik begreep niets van Afrika en niets van aids. Ik kende zelf op dat moment niemand die geïnfecteerd was. En ineens zat ik er live bij, het echte lijden... Later heb ik in Zuid-Afrika langere tijd in een hospice gezeten en ben ik veel opgetrokken met mensen met hiv en hun familieleden. Toen ben ik me erin gaan verdiepen.’

betrokkenheid Uit zijn foto’s blijkt een grote betrokkenheid bij de slachtoffers van aids. Dat is volgens hem nodig om zijn werk goed te doen. ‘Ik kom bij mensen thuis en wil hen zo integer mogelijk fotograferen. Je ziet hen op hun kwetsbaarst dus je moet de tijd nemen en eerlijk zijn. Ik wil dicht bij de mensen komen en dat betekent voor mij fotograferen zonder telelens. Ik werk het lekkerste met een 35 millimeter-lens. Door die camera heb je toch ook wel een bepaalde afstand. Dat is alleen maar goed. Je doet die mensen geen recht als je zwaar geëmotioneerd tegenover hen staat. Meestal willen mensen wel meewerken. Ze snappen dat ze hiermee op een andere plek in de wereld een statement kunnen maken. Mensen die helemaal aan de grond zitten voelen vaak heel goed aan of ze iemand hierin kunnen vertrouwen of niet.’
Backer werkt samen met Cordaid, Stop Aids Now!, het Aids Fonds, AFEW, AHRN en Mainline. Ook werkte hij mee aan reportages van de omroep Link! in Zuid Afrika. Bij andere media heeft hij meer moeite zijn werk te slijten. ‘Dat verhaal is al zo vaak verteld, krijg ik dan te horen. Klopt. Maar het is wel eenzijdig verteld. Je krijgt de mensen met full blown aids te zien en de weeskinderen. Maar over de sociale context kom ik weinig tegen. Over bijvoorbeeld de positie van vrouwen in Afrika hoor ik niks. Ik voel zelf altijd een grote betrokkenheid bij mensen in subculturen als gevangenen, straatkinderen en drugsgebruikers.’

indonesië: wat doen we? Met die laatste groep werd hij geconfronteerd toen hij op reportage was in Indonesië. ‘Wat ik daar zag heeft me aan het denken gezet. In Afrika heeft het westen veel te laat ingegrepen. We zijn pas uitgerukt toen er al bosjes slachtoffers vielen. In Indonesië rukt het nu sluipenderwijs op en we doen niets. Vooral in de drugsscène grijpt hiv snel om zich heen. Het land speelt een rol bij de doorvoer van heroïne naar het westen. Opium snuiven bestond in die cultuur al, maar nu kiezen ze vaak voor het goedkopere spuiten van heroïne. Ik bezocht in Jakarta een kliniek in een volksbuurt. Van de drugsgebruikers die daar bij de dokter kwamen was 97% hiv-positief. Ik ontmoette allemaal leuke jonge mensen, vaak ook uit een stabiele omgeving. De meesten waren nog niet ziek en om hen heen zien ze nu ook nog weinig mensen doodgaan. Ik wist wel wat hen te wachten stond en kon het nauwelijks bevatten dat ze straks op een pijnlijke manier doodgaan. De regering daar negeert het probleem of vervolgt de gebruikers. Daar word ik zo boos van. Het was niet nodig geweest dat zij straks in een vieze luier dood liggen te gaan.’

harm reduction Spuitomruil bleek in Nederland een effectieve manier om de verspreiding van hiv bij drugsgebruikers tegen te gaan. Backer vindt het “onuitstaanbaar” dat deze methode elders nauwelijks navolging vindt. ‘Voor veel mensen is het te laat. Maar elders kunnen we nog ingrijpen. De kennis is er, maar er is ook angst die in praktijk te brengen. De hulpverleners die met de dagelijkse praktijk geconfronteerd worden willen meestal wel. Maar een land als de Verenigde Staten stelt als eis voor subsidie dat projecten geen condooms mogen verstrekken en niet aan spuitomruil mogen doen. Ik vind dat we als Nederlanders hier meer aan moeten doen. Wij hebben op dit gebied iets te bieden dat aantoonbaar werkt. Het wordt ook wel op beperkte schaal toegepast in het Asian Harm Reduction Network. Maar minister van Ardenne heeft ook besloten enkele van de meewerkende organisaties niet langer te ondersteunen. Ik vind dat ze daarin fout zit. Daarom heb ik ook de woordvoerder van de CDA-fractie benaderd. Helaas zonder succes. Maar ik blijf mijn mond optrekken, want we moeten nu echt ingrijpen om meer ellende te besparen.’

val “In de val gelopen.” Dat is het beeld dat Backer heeft van veel mensen met hiv. Neem bijvoorbeeld de jeugdige gevangenen die hij fotografeerde in een gevangenis in Zuid-Afrika. ‘Het personeel dat me rondleidde deed alsof aids daar niet zo’n groot probleem was. Ze zagen het ook niet als hun opdracht er iets tegen te doen. De gevangenen maken immers al sinds eeuwen hun eigen regels. En daar hoort seks tussen gedetineerden ook bij. Zo wordt de straf van zeven jaar die iemand krijgt feitelijk een doodstraf. Niemand die er iets aan doet. “Had je maar niet moeten stelen”, zullen ze wel denken. Je hoort er nooit iets over. Ik vind dit een mensenrechtenkwestie. Hier moeten we iets aan doen.’

	Sizanani, Zuid-Afrika. De begrafenis van een man die is overleden aan een aan aids gerelateerde ziekte. Begraafplaatsen in Afrika zitten vol verse graven en in de weekenden is het een komen en gaan van begrafenisstoeten. Bij deze begrafenis was de kuil niet breed genoeg voor de kist. Enkele gasten sprongen in het graf om de kuil uit te diepen. Overigens zijn begrafenis-sen in Afrika bijzondere gebeurtenissen om mee te maken. Er wordt prachtig en ontroe-rend gezongen. Zowel ingetogen als uitbundig. En de overledene gaat naar een betere wereld is de vaste overtuiging. Na de begrafenis wordt er uitgebreid gegeten.
	Jakarta, Indonesië. Bachroudin was negentien jaar en was geïnfecteerd door een gebruikte naald. Een aardige jongen die nog braaf thuis woonde. Ik kon mij niet voorstellen dat hij hiv-positief was. Ik kende hiv/aids op dat moment alleen uit Afrika. Hier had de ziekte een ander gezicht. De relatie tussen drugs en aids, ik moest er heel erg aan wennen. Bovendien wist ik door Afrika hoe het met hen zou aflopen. Zij hadden nog geen idee. Bachroudin is anderhalf jaar later overleden aan aids. In de gevangenis nota bene.
	Almaty, Kazachstan. Deze man is een patiënt in een tuberculose-kliniek. In deze contreien, maar ook in Oost-Europa, komen onbehandel-bare vormen van tuberculose voor. Tuberculose maakt zijn opmars omdat mensen die hiv- postief zijn, door hun lage weerstand grote kans hebben om deze ziekte op te lopen. In deze tuberculose-kliniek is vijftien procent hiv-positief. Voornamelijk drugsgebruikers en oud-bajesklanten. (Foto mede mogelijk gemaakt door AIDS Foundation East-West).
	Wallecedene, Zuid-Afrika is een illegale neder-zetting, voornamelijk bevolkt door mensen die van het verarmde platteland komen: gebieden met de hoogste percentages hiv/aids. Ik maakte een ronde met een team van de thuiszorg. Het ging moeizaam. Je wilt heel graag een goede foto maken en je werkt met mensen die hun best voor je doen. Bovendien bezoek je mensen in kwetsbare omstandigheden. En het lukte maar niet een mooi beeld te vinden. Maar in dit huis had ik ‘het’. Het is een van de mooiste foto’s die ik heb. De vader van de kinderen is niet meer bij de familie, de moeder is stervende, de toekomst van de kinderen is ongewis. Een toestand die ik vele, vele malen ben tegengekomen. Het is intens verdrietig. Overigens, tijdens de ronde die ik maakte met de outreachworkers mocht ik de woorden hiv en aids niet in de mond nemen. Bij-na alle patiënten, waaronder deze vrouw, wilden niet worden getest. Hiv-infectie betekende namelijk een zondige levenswandel.

Zie www.stopaidsnow.nl/foto_reportages voor meer foto's van Adriaan Backer.