‘Seks mag nooit tot slachtoffers leiden’

Tijdens het interview, een dag voor haar vertrek naar de Winterspelen in Vancouver, is Jet Bussemaker (1961, PvdA) nog gewoon staatssecretaris voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS). Na de val van het kabinet, een week later, is zij staatssecretaris af. Dat is jammer, want zij zette een helder beleid uit ter bevordering van de seksuele gezondheid, dat bovendien door het hele kabinet is ondertekend.

‘Seks is een belangrijk onderdeel van ons leven: intiem, opwindend, spannend vaak. Maar seks mag nooit tot slachtoffers leiden. Niet door een seksueel overdraagbare ziekte, niet door onwetendheid en niet door geweld.’ Deze laatste zinnen van de beleidsbrief over seksuele gezondheid die staatssecretaris Bussemaker tijdens het soa*hiv*sekscongres op 1 december 2009 presenteerde, vatten haar beleid (zie kader) krachtig samen. Want dat richt zich enerzijds op seksuele voorlichting en anderzijds op bescherming van degenen die de dupe worden van seksueel geweld.

In de brief kondigt zij niet alleen haar beleidsmaatregelen aan, maar licht ze ook het achterliggende gedachtegoed toe. ‘Want bij discussies over seksualiteit en politiek beginnen de alarmbellen te rinkelen. Dan wordt er onmiddellijk gesuggereerd dat de overheid het liefst de slaapkamer komt binnenstormen.’ Die behoefte is er geenszins, stelt ze gerust. Wel vindt ze dat de overheid actief beleid moet voeren opdat mensen in vrijheid hun seksualiteit kunnen beleven. ‘Dat betekent dat je grenzen stelt daar waar de vrijheid van de een omslaat in dwang voor de ander.’ De vier waarden waarop haar beleid is gestoeld, zijn: autonomie van elk persoon, weerbaarheid, wederkerigheid en respect en recht op goede hulpverlening.

als een meisje nee zegt… In haar tienertijd plakte Bussemaker overal stickers op met de tekst ‘Als een meisje nee zegt, bedoelt ze ook nee’. Weliswaar is er sindsdien veel veranderd, maar op seksueel gebied vindt ze emancipatie nog steeds hard nodig. ‘Nog steeds vinden veel mensen dat een meisje de grenzen moet aangeven en moet zeggen: tot hier en niet verder. Nog steeds is het zo dat we een jongen met veel seksuele contacten stoer vinden, terwijl we een meisje voor hetzelfde gedrag voor hoer uitmaken. Vaak vinden meisjes en vrouwen dat zij moeten zorgen voor de anticonceptie, alsof jongens en mannen niet ook een eigen seksuele verantwoordelijkheid hebben. Het is de hoogste tijd dat we de aandacht eens op de jongens vestigen.’

De titel van haar beleidsbrief luidt dan ook ‘Seksuele vorming van jongens is vaak onder de maat’. Want als het gaat om seksuele gezondheid wijzen onderzoeken uit dat vooral (laagopgeleide en allochtone) jongens (en mannen) problemen veroorzaken. Goede seksuele en relationele voorlichting aan jongens is daarom een van de speerpunten van haar beleid, evenals het weerbaar maken van meisjes. Want wie op jonge leeftijd goed is voorgelicht, kan daar de rest van het leven veel plezier van hebben.

Tijdens haar werkbezoeken werd Bussemaker telkens herbevestigd: meisjes weten veel meer over seksualiteit en relaties dan jongens. Bij een quiz op een ROC waren de jongens al na de eerste twee vragen uitgerangeerd. Elders vernam ze dat meisjes serieus deelnemen aan lessen over seksuele vorming, terwijl jongens grapjes maken en condooms door de klas gooien. Voortaan doen we het anders, besloten de leerkrachten daar. We halen de jongens en meiden uit elkaar en trekken mannelijke leerkrachten aan voor de sekslessen aan jongens. Zij bevestigt dat dit nuttig kan zijn. ‘Het vergroot de kans dat die jongens dan wel deelnemen aan de discussie.’

voorlichting als kerndoel Ze is er blij mee dat het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) recentelijk seksuele weerbaarheid en diversiteit als kerndoel aan het onderwijs heeft toegevoegd. Alle fracties waren het erover eens dat dit onderwerp thuis hoort op school. Belangrijk, voegt haar woordvoerster toe, want dit gaat ook over homo-emancipatie, gelijkheid en gelijke behandeling.

Bussemaker groeide op met de vrouwenbeweging en het feminisme. Haar ouders waren lid van de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH) en deden niet moeilijk over seks. Het tijdschrift Sekstant viel in de bus en haar moeder zorgde voor goede boeken in huis. ‘Je kunt het als ouder wel allemaal zelf willen vertellen, maar op een gegeven moment wil je dat als kind niet meer. Dan is het fijn dat je die informatie zelf tot je kunt nemen. Via boeken, via een website als www.sense.info en eventueel ook via de gratis Sensespreekuren voor jongeren.’

Misstanden als meisjesbesnijdenis, seksueel geweld en eergerelateerd geweld moeten vroegtijdig worden herkend door professionals die vervolgens onmiddellijk aan de bel moeten trekken. Want een van de andere speerpunten in haar beleid is de aandacht voor goede hulpverlening en opvang voor al die gevallen waarin het misgaat met de seksualiteit. Bussemaker hecht eraan dat meisjes en vrouwen die te maken krijgen met seksueel en eergerelateerd geweld onmiddellijk kunnen worden opgevangen. De komende tijd komen er 500 van die plekken bij.

geen massale uitwassen Toch benadrukt ze dat het niet alleen kommer en kwel is, als het gaat om seksualiteit. ‘Met de seksuele gezondheid van de overgrote meerderheid van de bevolking gaat het goed. Het percentage ongewenste zwangerschappen is in Nederland laag, net als het percentage tienerzwangerschappen. Ook is de infrastructuur voor essentiële seksuele zaken goed op orde.’ Natuurlijk zijn er seksuele problemen, zegt ze, maar die zijn er altijd geweest. ‘In mijn tijd deden sommige meisjes hun broekje naar beneden voor een sigaret of een flesje Cola. Nu hebben sommige meisjes seks voor een Breezer, maar geen enkel onderzoek laat zien dat er op grote schaal seksuele uitwassen plaatsvinden.’

Onlangs adviseerde het College voor zorgverzekeringen (CVZ) om vanaf 2011 de pil voor vrouwen vanaf 21 jaar opnieuw uit het basispakket te halen. Bussemaker vindt dat geen goed idee, hoewel ze de felle kritiek hierover op het (gevallen) kabinet niet terecht vindt. Het vorige kabinet van liberale partijen haalde de pil uit het basispakket, zegt ze. ‘Dankzij de PvdA zit hij er sinds 2008 weer in, maar het is te vroeg om nu vooruit te lopen op mogelijke veranderingen. Partijen zullen een coherente visie moeten presenteren hoe de financiële problemen moeten worden aangepakt.’

Wel is het volgens haar tijd voor een vernieuwing van het soa- en hiv-beleid. De onverminderd hoge aantallen soa’s en hiv-infecties baren haar zorgen. Ook vindt Bussemaker het zorgwekkend dat er een categorie homoseksuele mannen is die steeds grotere risico’s neemt omdat de hiv-infectie beter behandelbaar is. Niet alleen omdat zij grote gezondheidsrisico’s nemen, ook omdat dat de gezondheidszorg veel geld kost. ‘De vraag is hoelang we daarmee door kunnen gaan. Stel dat we drastisch moeten bezuinigen, waar ga je dan in snoeien? Niet in de zorg voor de meest kwetsbaren, dat kan en mag niet. Maar wellicht leiden bezuinigingen op den duur wel tot een hogere gezondheidspremie voor degenen die hun verantwoordelijkheid niet nemen. Een discussie over het bewust lopen van gezondheidsrisico’s door iemand met bijvoorbeeld hiv past volgens haar goed in een magazine over seksualiteit. ‘Ik wil geen verregaande maatregelen koppelen aan risicovol gedrag, maar het begint natuurlijk allemaal met bewustwording: Wat vinden wij hier eigenlijk van?’

Dat Rutgers Nisso Groep (RNG) en Soa Aids Nederland meer aanknopingspunten zoeken tot samenwerking juicht ze toe. Niet alleen omdat dit efficiënter is, maar vooral omdat dergelijke samenwerking betere hulpverlening oplevert. ‘Er zijn zoveel instanties die zich alleen op zichzelf en hun eigen hulpverleningsstukje concentreren. Dat is funest voor degenen voor wie die organisaties zeggen te werken, want mensen met problemen zijn niet te splitsen tussen verschillende loketten. Samenwerking tussen deze twee partijen ligt daarom zeer voor de hand. Ik ben blij dat het begin er is en verwacht hier veel van.’

beleidsmaatregelen seksuele gezondheid

1. Seksuele en relationele voorlichting aan jongens, weerbaarheid vergroten van meisjes.
2. Allochtone Nederlanders hebben vaker een soa, vaker onbedoelde zwangerschappen, zijn vaker slachtoffer en dader van seksueel geweld. Er komen projecten die hen moeten bereiken.
3. Nieuw soa- en hiv-beleid. Terugdringing van soa- en hiv-besmettingen. Uniform hiv-testbeleid bij de GGD-en en het beter op elkaar laten aansluiten van diverse regelingen voor seksualiteitshulpverlening.
4. Preventie van seksueel geweld, betere
   hulpverlening aan slachtoffers van seksueel
   geweld. Opleiden van professionals om geweld
   te voorkomen en signaleren. 500 nieuwe
   opvangplaatsen voor slachtoffers.

Zie voor de beleidsbrief: www.minvws.nl/toespraken/pg/2009/seksuele-vorming-vanjongens-is-vaak-onder-de-maat.asp