Risicofactoren drugs en internet cruciaal voor preventie

Mariek Hilhorst - freelance journalist
Tobias Dörfler - senior medewerker hiv/soa-bestrijding Schorer
Wim Zuilhof - senior medewerker hiv/soa-bestrijding Schorer

De Schorer Monitor is het jaarlijkse onderzoek naar gezondheid, welzijn en seksualiteit onder mannen die seks hebben met mannen (MSM). Het biedt belangrijke informatie voor GGD’en en anderen die zich bezig houden met soa- en hiv-preventie. De opzet is ieder jaar voor een groot deel hetzelfde met bijvoorbeeld vragen over het aantal sekspartners en condoomgebruik. Wat zeggen de resultaten van Schorer Monitor 2008 over het risicogedrag van de groep jonge MSM, waarmee hangt dit risicogedrag samen en hoe kan de preventie hierop inspelen?

Mannen die seks hebben met mannen (MSM) onder de 26 jaar hebben vaker onbeschermde anale seks met losse mannelijke partners dan in voorgaande jaren, blijkt uit Schorer Monitor 2008.¹ Van de jonge mannen die seks hebben met losse partners had 37% in de voorgaande zes maanden met deze partners niet altijd beschermde anale seks; dat is een toename van vijf procentpunten ten opzichte van 2007. Bij mannen van 26 jaar en ouder is dit 31%. Bij seks met vaste partners vond Schorer Monitor geen verschillen tussen jonge en oudere mannen.

drugs en internet Het percentage onbeschermde anale seks met losse partners is onder alle respondenten van Schorer Monitor 2008 met losse partners gemiddeld 33%. Wanneer sekspartners zijn gevonden via internet of in darkrooms zijn de percentages hoger (respectievelijk 35% en 41%). Daarnaast vormt drugsgebruik een belangrijke risicofactor voor onbeschermde seks met losse partners (39%). De kans daarop is nog groter als sprake is van meerdere risicofactoren tegelijk. Het percentage onbeschermde anale seks is met name sterk verhoogd onder hivpositieve mannen die drugs gebruiken én hun sekspartners via internet vinden (70%) of in darkrooms (82%). Hoe verhouden deze gegevens van de totale groep respondenten zich tot de groep MSM onder de 26 jaar?

Hoogrisicogedrag met losse partners gaat ook voor deze jongere MSM vaak samen met drugsgebruik in combinatie met internetdating (zie figuur 1).² Het drugsgebruik voor of tijdens seks is onder hen wel lager dan onder de oudere MSM (38% versus 61%). In Schorer Monitor 2008 zoeken de jongere mannen hun sekspartners het vaakst op internet (88%, tegenover 80% van de oudere mannen). Ook uit ander onderzoek blijkt een enorme populariteit van internet als ontmoetingsplek of informatiebron.³ De kleine groep jonge MSM uit Schorer Monitor 2008 die sekspartners niét via internet zoekt loopt minder risico.

Ook bij bezoek aan darkrooms en andere traditionele vindplaatsen lijkt een statistisch verband te bestaan met onbeschermde anale seks. Maar vanwege de geringere respondentaantallen kan hierbij geen betrouwbaar verband worden gelegd.

Figuur 1: Percentage jonge MSM uit Schorer Monitor 2008 dat wel eens onbeschermde anale seks met losse mannelijke partners heeft, in combinatie met drugsgebruik en/of het vinden van partners op internet. Stippellijnen: percentage onbeschermde anale seks met losse partners onder alle respondenten met losse partners (33%) respectievelijk alle MSM onder de 26 jaar met losse partners (37%).

Figuur 2: Percentage jonge MSM uit Schorer Monitor 2008 dat wel eens onbeschermde anale seks heeft met losse mannelijke partners, in combinatie met drugsgebruik en/of het hebben van veel of weinig kennis over hiv, aids en soa. Stippellijnen: percentage onbeschermde anale seks met losse partners onder alle respondenten met losse partners (33%) respectievelijk alle MSM onder de 26 jaar met losse partners (37%).

Drugsgebruik lijkt, zeker bij internetdating voor of tijdens de seks met losse sekspartners, de meest bepalende factor te zijn voor onbeschermde anale seks. Drugsgebruik als risicovoorspeller werd voor het eerst gevonden in Schorer Monitor 2006 en sindsdien elk jaar bevestigd.⁴ Drugsgebruik en de risico’s die dit oplevert, zal daarom meer aandacht krijgen in de hiv/soa-preventie. In 2009 zal worden onderzocht hoe de twee Schorer-websites Party and Play en MANtotMAN beter aan elkaar gekoppeld kunnen worden, waarbij de preventieboodschap van Party and Play wordt aangescherpt. Wat is de relatie tussen drugsgebruik, kennis over de risico’s en onveilig seksgedrag? En hoe krijgen we meer inzicht in de motieven van de betrokken mannen? Voor een antwoord op deze vragen bereidt Schorer in samenwerking met Mainline een onderzoek voor over drugsgebruik bij MSM.

risicofactoren Jonge MSM hebben beduidend minder kennis over hiv, aids en soa dan oudere mannen, geven ze aan in Schorer Monitor 2008. Uit het Schorer rapport Needs assessment onder mannen uit minderheidsgroeperingen komt daarnaast het signaal dat jongere allochtone MSM met de bestaande interventies slecht worden bereikt.⁵ De jonge allochtone MSM die in het kader van deze needs assessment zijn gesproken hebben relatief weinig kennis over de risico’s van hiv en soa. Ze hebben ook vaak seks met vrouwen, noemen zich vaker heteroseksueel en voelen zich dan ook meestal niet aangesproken door preventiemateriaal dat gericht is op homomannen.

We weten dat de relatie tussen kennis en seksueel gedrag niet eenduidig is. Seksueel gedrag wordt ook door persoonlijke attitude, vaardigheden en de omgeving beïnvloed. Figuur 2 illustreert de beperkte rol van kennis over hiv en soa bij respondenten onder 26 jaar uit de Schorer Monitor 2008 in relatie tot druggebruik en onbeschermde anale seks met losse partners. De rechter kolom laat zien dat weinig kennis plus drugsgebruik samenhangt met een hoger risico op onbeschermde anale seks. Maar in kolom 4 en 5 zien we groepen met meer kennis die eveneens vaak onbeschermde anale seks en drugsgebruik rapporteren.

speciale motieven jonge msm? De combinatie van drugsgebruik en kennis over hiv en soa als voorspeller van onbeschermde anale seks, zou erop kunnen wijzen dat het hierbij gaat om een groep jonge MSM die op zoek is naar sensatie in seks. Wat zijn hiervoor hun motieven? Welke rol spelen de risico’s op hiv en soa daarbij?
Daar is nog weinig onderzoek naar gedaan. Klinisch-psychologen dragen wel motieven aan voor oudere MSM. Zo legt Thijs Maasen een verband tussen psychische problemen van homomannen en onveilig seksgedrag: krenkingen door afwijzing van de homoseksuele gevoelens door de omgeving in de jeugd kunnen leiden tot grote behoefte deze krenkingen later te compenseren. Dat kan leiden tot riskant seksueel gedrag, stelt Maasen. Hij concludeert dat preventiecampagnes die geen rekening houden met dit aspect gedoemd zijn te mislukken.⁶ Uit andere bronnen blijkt onder meer dat bij hivpositieve MSM woede over de hiv-infectie en sociale uitsluiting binnen de homoscene kunnen leiden tot onveilig seksgedrag.⁷ Maar in hoeverre gelden deze resultaten ook voor de groep jonge MSM? Om meer inzicht te krijgen in dergelijke psychosociale factoren bij jonge en bij oudere MSM zal Schorer in 2009 een review uitvoeren van uitkomsten uit onderzoeken naar psychosociale aspecten van risicovol seksueel gedrag van MSM.

hiv-preventie op maat Jonge mannen die seks hebben met mannen worden met bestaande interventies nog onvoldoende bereikt. Informatie nog vaker online aanbieden is belangrijk, want vooral daar zoeken jonge MSM hun sekspartners en hun informatie. Het online aanbod voor MSM – nu meestal aangeboden aan de gehele doelgroep – zal voor hen meer op maat moeten worden gesneden. De uitkomsten van het Outcomesonderzoek bevestigen het idee dat informatieverstrekking aan jonge mannen die net hun coming out achter de rug hebben, een specifieke aanpak behoeft.⁸
Uit het Schorer Needs assessment onder mannen uit minderheidsgroeperingen komt niet alleen het signaal dat allochtone jonge MSM zich meestal niet aangesproken voelen door preventiemateriaal dat gericht is op mannen die zich homo- of biseksueel noemen. Ook bezoeken ze lang niet altijd websites, feesten en dergelijke waar vooral blanke homo’s komen. Ze hebben bovendien behoefte aan meer kennis en vaardigheden met betrekking tot het kunnen maken van eigen keuzes rond seksuele gezondheid. Een meer persoonlijke benadering en een strategie van indirecte preventie door middel van ondersteuning van zelforganisaties, zijn eveneens aanbevelingen uit deze Needs assessment die nadere bestudering verdienen.⁹
Het zou goed zijn om ook binnen Sense – de in 2008 door VWS opgezette regeling aanvullende seksualiteitshulpverlening voor jongeren – op scholen aandacht te besteden aan de risico’s op soa en hiv bij homoseksuele contacten, juist ook omdat homoseksualiteit bij deze groep jongeren moeilijk bespreekbaar is en er sprake is van veel homofobie. Nieuwe benaderingen moeten in samenspraak met jonge mannen zelf worden ontwikkeld en rekening houden met de voor hen specifieke risicofactoren, barrières en overwegingen. Meer inzicht krijgen in de beweegredenen voor risicogedrag van deze MSM is een sleutel voor de hiv/soa-preventie in de komende jaren.

Met dank aan Hanneke de Graaf (Rutgers Nisso Groep) voor de aanvullende analyse van risicofactoren van onbeschermde anale seks onder jonge MSM uit Schorer Monitor 2008.

Voor meer informatie en het volledige rapport kijk op www.schorer.nl/monitor of neem contact op met t.dorfler@schorernet.nl.

Referenties

1. Harm Hospers, Tobias Dörfler en Wim Zuilhof, Schorer Monitor 2008, onderzoek i.s.m. Universiteit Maastricht, 2008.
2. Hanneke de Graaf (Rutgers Nisso Groep) deed in opdracht van Schorer aanvullend statistisch onderzoek naar de respondenten tot en met 25 jaar met de gegevens van het Schorer Monitor 2008 [ongepubliceerd intern document].
3. Hanneke de Graaf e.a., Seks onder je 25ste. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005. Rutgers Nisso Groep/Soa Aids Nederland, 2005; C. Richel e.a., Seks onder je 25e: homo- en biseksuele jongens, Soa Aids Magazine, jrg. 4 nr. 5, dec. 2007; Dirk Franssens, Maaike Koning en Harm Hospers, Outcomes. Homojongenscohort deelrapport 1 en 2. Universiteit Maastricht, 2007 en 2008.
4. Harm Hospers, Tobias Dörfler, Anja Nijman, Wim Zuilhof, Schorer Monitor 2007 en Harm Hospers, Tobias Dörfler, Wim Zuilhof, Schorer Monitor 2006.
5. Sunita Steenbakker, Mariek Hilhorst en Bouko Bakker, ‘Seks met een man maakt me nog geen homo’. Needs assessment onder mannen uit minderheidsgroeperingen in Nederland die (ook) seks hebben met andere mannen. Schorer 2008.
6. Thijs Maasen, Narcistische krenkingen. Psychotherapie voor homoseksuele mannen. Schorer Boeken 2002.
7. Franssens idem.
8. Steenbakker idem.
9. De Graaf, Seks onder je 25ste, idem.