Marita van de Laar, projectleider soa, hiv, hepatitis, RIVM-CIE
Eline Op de Coul, onderzoeker hiv, RIVM-CIE

De laatste jaren was sprake van een sterke toename van het aantal soa in Nederland. Volgens de surveillancegegevens lijkt deze groei in 2003 niet door te zetten, met uitzondering van syfilis (stijging van 10%) en de virale soa (uitgezonderd hiv-infectie). Het aantal gevallen van chlamydia is gelijk gebleven gestegen, bij gonorroe en hiv-infectie is sprake van een daling. Dit blijkt uit het rapport HIV and Sexually Transmitted Infections in the Netherlands in 2003; an update November 2004 , waarin de meest actuele gegevens over hiv/aids en soa zijn beschreven. Hier volgt een samenvatting van de meest opmerkelijke resultaten.

Hiv/aids In augustus 2004 waren in totaal 9.767 personen (77% mannen en 23% vrouwen) met hiv geregistreerd. Eind 2003 waren er naar schatting in Nederland 16.400 hiv-geïnfecteerden. De homo/biseksuele mannen met hiv vormden de grootste groep, al daalde hun aandeel de laatste jaren Het percentage heteroseksueel geïnfecteerden is in de laatste jaren toegenomen, maar lijkt zich in 2003 te stabiliseren. Van de 847 personen bij wie in 2003 hiv is vastgesteld, is 44% door homo/biseksueel contact en 44% door heteroseksueel contact geïnfecteerd. De groep injecterende druggebruikers is klein (2%). Het merendeel van de niet-Nederlandse heteroseksuelen is in het buitenland geïnfecteerd: in Afrika ten zuiden van de Sahara en in mindere mate in Latijns-Amerika en het Caribische gebied.
In Nederland is de hiv-prevalentie bij verschillende bevolkingsgroepen onderzocht: de hoogste hiv-prevalentie werd gezien bij homo/biseksuele mannen (variërend van 0-22%) en injecterende druggebruikers (0-26%); de hiv-prevalentie onder heteroseksuelen varieerde van 0 tot 1,4%.
De landelijke screening van hiv bij zwangere vrouwen is in 2004 ingevoerd. De hiv-prevalentie was 0,06% in de eerste helft van 2004.

Aids In augustus 2004 waren in totaal 6.331 personen met aids in Nederland geregistreerd. Het jaarlijkse aantal nieuwe diagnoses van aids schommelt tussen de 230 en 280; in 2003: 234. Tot nu toe zijn ruim 4.000 personen overleden ten gevolge van aids; in 2003 waren dat er 87.

Seksueel overdraagbare aandoeningen In 2003 zijn ruim 42.500 consulten geregistreerd, 8% meer dan in 2002. Hiervan zijn ruim 19.000 consulten (45%) gemeld door de soa-polikliniek in Amsterdam. Bezoekers zijn betrekkelijk jong (35% jonger dan 25 jaar), driekwart is van Nederlandse afkomst, 7% van Surinaamse en Antilliaanse afkomst, 3% Turks of Noord-Afrikaans en 5% Oost-Europees of Afrikaans. Van de mannen heeft 30% seks met mannen (MSM).
De toename van soa, die de afgelopen jaren werd waargenomen, lijkt in 2003 enigszins gestabiliseerd te zijn. Het aantal gevallen van chlamydia is gelijk gebleven en gonorroe daalde met 16%. Echter, het aantal gevallen van syfilis en virale soa (uitgezonderd hiv-infectie) nam in 2003 nog steeds toe.

Gonorroe en chlamydia Mannen en vrouwen jonger dan 25 jaar lopen het grootste risico van chlamydia of gonorroe. Tweederde van alle vrouwen met gonorroe of chlamydia is jonger dan 25 jaar. Bij mannen is het percentage jongeren minder hoog (gonorroe 21% en chlamydia 30%). Gonorroe wordt, in vergelijking met chlamydia, vaker gerapporteerd in stedelijke gebieden, bij MSM en bij personen met een soa-voorgeschiedenis. Etnische minderheden (waaronder personen afkomstig uit Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba) lopen relatief meer risico op het verwerven van chlamydia of gonorroe.

Resistente gonokokken In 2003 bleek, uit een onderzoek bij medisch-microbiologische laboratoria, de resistentie van gonokokken tegen ciprofloxacine (zie ook elders in dit magazine, redactie) toegenomen tot 9%. In Amsterdam wordt deze resistentie, voor het eerst, vaker gezien bij homo- en biseksuele mannen dan bij heteroseksuelen. Deze verandering in epidemiologie is ook gevonden in Engeland en de Verenigde Staten. ,

Syfilis In 2003 steeg het aantal gevallen van syfilis met 10%; dat is lager dan de stijging van 78% die in 2002 werd gevonden. Bij homo- of biseksuele mannen is het aantal gevallen van syfilis met 16% gestegen, bij vrouwen daarentegen is sprake van een afname. Van de mannen met syfilis is 68% (MSM: 87%) afkomstig uit Nederland, van de vrouwen slechts 51%. De meeste gevallen van syfilis (87%) werden gevonden bij homo/biseksuele mannen. Tussen 2000 en 2003 is het aantal gevallen van syfilis bij mannen met 208% toegenomen. Deze toename werd gekenmerkt door enkele epidemieën zoals die in Amsterdam (50% van de gevallen) en in de rest van het land, Rotterdam , Den Haag, Utrecht, Groningen en Twente.

Virale soa In 2003 zijn de virale soa (hiv-infectie uitgezonderd) verder toegenomen. De incidentie van acute hepatitis-B in de aangifte was alleen toegenomen bij mannen, alhoewel het aandeel van homo/biseksuele mannen enigszins afgenomen was. Onbeschermd seksueel contact blijft de belangrijkste risicofactor voor hepatitis-B. Genitale wratten waren de meest gediagnosticeerde virale soa bij het SOA peilstation.

LGV De epidemie van Lymphogranuloma venereum (LGV) in Nederland werd het eerst gezien in Rotterdam, maar later werden ook gevallen retrospectief gerapporteerd uit andere delen van het land. LGV wordt veroorzaakt door infectie met Chlamydia trachomatis serotypen L1-3. In het vorige nummer van het Soa Aids Magazine is hierover uitgebreider bericht. In dit nummer wordt de diagnostiek en behandeling beschreven, redactie. Op 1 september 2004 waren 92 gevallen gerapporteerd; het aantal gevallen lijkt nog steeds langzaam toe te nemen. Het klinisch beeld is soms moeilijk herkenbaar waardoor de diagnose kan worden gemist. Het werkelijke aantal gevallen van LGV zal vermoedelijk hoger liggen dan het hier gerapporteerde aantal. Het merendeel van de homo/biseksuele mannen met LGV blijkt ook met hiv geïnfecteerd te zijn. Ook in België, Duitsland, Frankrijk en Zweden is nu melding gemaakt van LGV.

Hiv In het SOA peilstation zijn ruim 19.000 hiv-testen gedaan, een toename van 9% ten opzichte van 2002. In 2003 waren 143 personen hiv-positief, dat is 0,8% (0,3% van de heteroseksuele mannen en vrouwen en 3,3% van de geteste MSM). Het aantal nieuwe hiv-geïnfecteerden is met ongeveer 25% afgenomen en hiervoor kan geen duidelijke verklaring worden gevonden, behalve mogelijke onderrapportage. Het grootste deel van de nieuw gediagnosticeerde mannen met hiv is homo- of biseksueel. Van alle mannelijke hiv-geïnfecteerden is 53% van Nederlandse afkomst; bij de vrouwen is dit 22%. Van de hiv-positieven (n=32) was 22% niet eerder op hiv getest; 48% (n=68) rapporteerde een eerdere negatieve testuitslag.

Gelijktijdig soa en hiv In 2003 werd voor het eerst bij een consultatie geregistreerd of er eerder een hiv-test was gedaan en of de uitslag daarvan bekend was. Van alle bezoekers in het SOA Peilstation bleek 2% bekend hiv-positief te zijn (n=829, waarvan 764 MSM). Het werkelijke aantal zal waarschijnlijk hoger liggen door onderrapportage (onbekend bij 31%; niet getest op hiv 35%). Bij 42% van hen werd een soa vastgesteld, bij 12% meer dan één soa-diagnose. Gonorroe, chlamydia en syfilis waren de meest voorkomende diagnoses.
Bekend hiv-positieven nemen een belangrijk deel van de soa voor hun rekening: 20% van alle gevallen van gonorroe, chlamydia en syfilis bij MSM werd gezien bij bekend hiv -positieve MSM. In 84%, respectievelijk 57% van de gevallen van chlamydia en gonorroe betrof dit een anorectale infectie. Dit impliceert dat onbeschermd anaal seksueel contact veel voorkomt, zoals ook is vastgesteld in de Monitor van homo/biseksuele mannen. Hieruit bleek dat in 2003 onveilig seksueel gedrag vaker werd gerapporteerd dan in de eerste Monitor in 2000.

Vanuit het oogpunt van de volksgezondheid is de groep MSM van belang, omdat op dit moment verschillende epidemieën van soa (syfilis, LGV, resistente gonorroe en hiv-infectie) tegelijkertijd voorkomen in deze groep. Het is een zorgelijke ontwikkeling omdat door het ulcererende karakter van sommige soa de overdracht van hiv wordt vergemakkelijkt.

Continue alertheid en innovatieve methoden bij preventie, interventie en zorg zijn nodig om verdere verspreiding van soa en hiv te voorkomen.

DANKWOORD: Het rapport is samengesteld door de projectgroep soa en hiv van het RIVM met bijdragen van Liesbeth van der Eerden, Femke Koedijk, Marja Molag en Marion de Boer. We danken collega’s van de Stichting HIV Monitoring (Frank de Wolf, Irene van Valkengoed, Ard van Sighem, Luuk Gras) en van het SOA Peilstation (Ton Coenen en Han Fennema) voor hun bijdrage aan en commentaar op het rapport.

Tabel: hiv-geïnfecteerden, naar diagnosejaar en transmissiegroep

	<1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004*
Homo/biseksueel contact	2738 (60%)	307 (52%)	304 (50%)	322 (45%)	386 (46%)	416 (46%)	374 (44%)	131 (46%)
Heteroseksueel contact	985 (22%)	217 (37%)	228 (37%)	338 (47%)	372 (44%)	394 (44%)	373 (44%)	119 (42%)
Injecterend druggebruiker	434 (9%)	14 (2%)	17 (3%)	12 (2%)	15 (2%)	11 (1%)	16 (2%)	2 (0,7%)
Bloed (producten)	90 (2%)	7 (1%)	3 (0,5%)	3 (0,4%)	9 (1%)	8 (0,9%)	7 (0,8%)	0 (0%)
Moeder-kindtransmissie	16 (0,4%)	4 (1%)	3 (0,5%)	3 (0,4%)	0 (0%)	0 (0%)	0 (0%)	0 (0%)
Prikaccident	7 (0,2%)	2 (0,3%)	3 (0,5%)	3 (0,4%)	1 (0,1%)	5 (0,6%)	2 (0,2%)	0 (0%)
Ander/ onbekend	307 (7%)	39 (7%)	53 (7%)	42 (6%)	65 (8%)	64 (7%)	75 (9%)	30 (11%)
Totaal	4577	590	611	723	848	898	847	282

* data tot 1 augustus 2004

Referenties:

1. Laar MJW van de, Op de Coul ELM (Eds). HIV and sexually transmitted infections in the Netherlands in 2003. An update November 2004. RIVM report 441100020. Bilthoven: RIVM, 2004.
2. Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGP) HIV-commissie. Advies 'HIV-surveillance in Nederland'. Den Haag: RGO; 2001.
3. Rijlaarsdam J, Bosman A, Laar MJW van de. SOA-surveillance in Nederland. RIVM rapport 441500010. Bilthoven: RIVM, 2000.
4. Loo IM van, Spaargaren J, Laar van de MJW. Resistente gonokokken in Nederland. (in bewerking)
5. Kolader M, Peerbooms PGH, Voorst Vader PC van, Bergen JEAM van, Fennema JSA, Vries HJC de. Toename van chinoloneresistentie bij Neisseria gonorrhoeae in Amsterdam; aanbevelingen voor de behandeling van ongecompliceerde gonorroe. Ned Tijdschr Geneeskd 2004; 148; 43: 2129-32.
6. Rudd E, Fenton K, Ison C. Ciprofloxacin resistant gonorrhoea in England and Wales - a changing epidemiology?. Eurosurveillance weekly 2004; 8; 33. 040812.
7. CDC. Increases in fluorquinolone-resistant Neisseria gonorrhoeae among men who have sex with men --- United States, 2003, and revised recommendations for gonorrhea treatment, 2004. MMWR 2004; 53; 16: 335-38.
8. Fennema JSA, Cairo I, Spaargaren J, Dukers NHTM, Coutinho RA. Syfilisepidemie en stijging van het aantal HIV-infecties onder homoseksuele mannen op de Amsterdamse soa-polikliniek. Ned Tijdschr Geneeskd 2002; 146; 13: 633-35.
9. Laar MJW van de, Veen MG van, Götz H, Nuradini B, van der Meijden WI, Thio B. Continued transmission of syphilis in Rotterdam, the Netherlands. Eurosurveillance Weekly 2003; 7: 39. http://www.eurosurveillance.org/ew/2003/030925.asp#5
10. Koedijk FDH, Op de Coul ELM, Laar MJW van de. Aangifte acute hepatitis B in 2003. Infectieziekten Bulletin, 2005; (in press)
11. Laar MJW van de, Götz HM, Fennema JSA, Vries HJC de, Ossewaarde JM, Spaargaren J, Meijden WI van der. Epidemie van zeldzame SOA onder homoseksuele mannen: gevolgen voor de volksgezondheid. Soa Aids Magazine 2004; 1: 6-7.
12. Laar MJW van de, Götz HM, Zwart O de, et al.. Lymphogranuloma Venereum Among Men have Sex with Men -- The Netherlands; 2003-2004. Morbidity Mortality Weekly Report 2004; 53; 42: 985-88.
13. Hospers HJ, Dorfler T
    top