Suzanne Meijer, beleidsmedewerker Programma Jongeren Soa Aids Nederland 

Hoe staat het er momenteel voor met het condoomgebruik bij jongeren? Een van de belangrijke vragen in het onderzoek Seks onder je 25e. Hiervoor zijn een kleine 5.000 jongeren ondervraagd via een internetenquête. Eind 2005 werden de resultaten gepresenteerd van dit onderzoek naar de seksuele gezondheid van jongeren in Nederland van 12 tot 25 jaar. Tien jaar na het laatste grootschalige onderzoek Jeugd en Seks 1995, geeft Seks onder je 25e nieuwe inzichten over seksualiteit bij jongeren. Wat betreft het voorkomen van soa en ongeplande zwangerschappen is niet alleen gekeken in hoeverre jongeren condooms (en andere beschermingsmiddelen) gebruiken, maar ook waarom ze dit doen en wat barrières zijn.

Birgit Schuurman in condoomspotje Soa Aids Nederland

vinden jongeren condooms belangrijk? Vier op de vijf jongens en meisjes vinden het beslist belangrijk om condooms te gebruiken. Dat wil zeggen: bij een nieuwe partner. Bij een vaste partner vindt één op de drie jongeren dit belangrijk.
Jongeren gebruiken een condoom vooral om een zwangerschap te voorkomen. Jongeren die altijd een condoom gebruiken, doen dat bovendien om een soa te voorkomen. Het komt niet vaak voor dat jongeren een condoom uitsluitend gebruiken om een soa te voorkomen. Alleen wanneer ze aan het begin van een relatie worden gebruikt.

condoomgebruik bij de eerste keer Het beschermingsgedrag van de jongeren tussen de 12 en 18 jaar bleek er de afgelopen jaren aanzienlijk op vooruit te zijn gegaan. Gebruikte in 1995 nog 69% van de scholieren een condoom bij de eerste geslachtsgemeenschap, in 2005 was dat percentage gestegen naar 79. Ook het aandeel van jongeren die bij de eerste keer zowel condoom als pil gebruiken liet een forse stijgende lijn zien, van 24% in 1995 naar 37% anno 2005. Het percentage jongeren die bij de eerste geslachtsgemeenschap niets ter bescherming gebruikten nam af van 15 naar 11.
Uit het onderzoek kwam ook naar voren dat de leeftijd waarop jongeren hun eerste seksuele ervaring hebben een belangrijke invloed heeft op het beschermingsgedrag. Jongeren die op dertienjarige leeftijd of jonger voor het eerst geslachtgemeenschap hadden bleken zich aanzienlijk slechter te beschermen tegen soa of ongewenste zwangerschap. Eenendertig procent van deze jongens en 15% van de meisjes had de eerste keer niets gebruikt.

condoomgebruik met de laatste partner Aan alle jongeren is gevraagd in hoeverre er met de laatste sekspartner condooms zijn gebruikt. Van de jongeren die vaker dan één keer seks hadden gehad met deze partner bleek een kwart nooit een condoom te hebben gebruikt. Vijfentwintig procent van de jongens en 35% van de meisjes gebruikte alleen aan het begin van de relatie condooms. Eenderde van de jongens en eenvijfde van de meisjes gebruikte altijd een condoom met de laatste partner. Van de jongeren die in het begin van de relatie wèl condooms gebruiken, doet het merendeel dit drie maanden of langer (56%). Negenentwintig procent van de jongeren die in het begin condooms gebruiken, doet dit gedurende één tot vier weken en 2% stopt daar al binnen een week mee.
In de jongste leeftijdgroepen wordt vaker altijd een condoom gebruikt dan in de oudere. Jongeren uit de oudste leeftijdgroep gebruiken relatief vaak geen condoom of alleen in het begin van de relatie.

condoomgebruik bij pijpen en anale seks Ruim driekwart van de jongens die wel eens met de laatste partner gepijpt hebben gebruikte hierbij nooit een condoom. Ongeveer een op de tien gebruikt hierbij altijd een condoom. Meisjes gebruiken minder vaak een condoom bij anale seks dan jongens.
Vergeleken met heterojongens gebruiken homojongens bij anale seks vaker een condoom: 37% van de homojongens en 28% heterojongens gebruikt altijd een condoom bij anale seks. Bij pijpen gebruiken homo-jongens juist minder vaak een condoom: 90% van de homojongens en 78% van de heterojongens doet dat nooit.
Van de meisjes die anale seks hebben met de laatste partner, gebruikt bijna driekwart hierbij nooit een condoom. Bij de jongens is dit iets meer dan de helft. Negenentwintig procent van de jongens en 18% van de meisjes die anale seks hebben met de laatste partner, doet dit altijd met een condoom. Door jongens en meisjes wordt zowel bij pijpen als bij anale seks met losse partners vaker dan met een vaste partner altijd een condoom gebruikt.

verschillen tussen jongeren Christelijke jongeren voor wie het geloof heel belangrijk is, gebruiken de eerste keer minder vaak een condoom dan niet-gelovige jongeren, jongeren voor wie het geloof minder of niet belangrijk is en islamitische jongeren.
Laag opgeleide jongens gebruiken net zo vaak een condoom als hoog opgeleide; bij de eerste keer vaker dan hoog opgeleide.
Antilliaanse jongens laten vergeleken met andere jongens vaker een condoom achterwege.
Turkse meisjes gebruiken de eerste keer iets minder vaak een condoom dan andere meisjes.

factoren die samenhangen met condoomgebruik De kans dat iemand met de laatste (meeste recente) partner altijd een condoom gebruikt is groter bij jongeren: 

• Met ouders die positief staan tegenover condoomgebruik 
• Die denken dat vrienden zich goed beschermen tegen zwangerschap en soa 
• Die vrijen met condooms niet minder lekker vinden 
• Die condoomgebruik (ook) met een vaste partner belangrijk vinden 
• Die denken condooms te kunnen gebruiken in verschillende moeilijke situaties 
• Die de kans op soa/hiv hoger schatten 
• Die de eerste keer ook een condoom gebruikt hebben

redenen om geen condooms te gebruiken Het gebruik van andere anticonceptie wordt door jongeren genoemd als belangrijkste reden om geen condooms te gebruiken. Dat seks met condoom minder lekker wordt gevonden staat op de tweede plaats van redenen om ze soms of nooit te gebruiken, gevolgd door de duur van de relatie en het vertrouwen in elkaar. Die laatste reden wordt het meest genoemd als motief om, als men al een tijd een relatie heeft, te stoppen met condoomgebruik.

het effect van voorlichting op condoomgebruik Het onderzoek laat zien dat er in 10 jaar tijd veel ten goede is veranderd met betrekking tot het beschermingsgedrag van jongeren. Er is in die periode ruim ingezet op grootschalige uitvoering van het effectieve lesprogramma Lang leve de Liefde, samen met andere effectief gebleken interventies zoals de Vrij Veilig Campagne. Dit lijkt zijn vruchten nu te hebben afgeworpen.
Een categorie jongeren die in de toekomst extra aandacht verdient is de groep van 13 jaar en jonger. Door jongeren eerder voor te lichten kan hier hopelijk ook winst worden geboekt.