Annemies Gort

Voorjaar 2006 gaat het gebeuren. In Rotterdam, Gouda en Flevoland zullen op proef drie regionale seksualiteitscentra van start gaan. Het gaat om laagdrempelige centra waar mensen terechtkunnen met al hun vragen op het gebied van anticonceptie, soa en seksualiteit. De proef duurt drie jaar, maar initiatiefnemer ZonMw mikt op structurele voortzetting in heel Nederland. ‘In iedere regio zou zo’n centrum moeten komen.’

In Glasgow is het nu al een succes. In het seksualiteitscentrum dat hier een paar jaar geleden is geopend, kunnen mensen uit de wijde omgeving terecht voor letterlijk al hun problemen op het gebied van seksualiteit. En dat gebeurt dus ook, zag Hannie Bonink, programmacoördinator seksualiteit van ZonMw. Met lede ogen, want in Nederland is de zorg rondom seksualiteit momenteel flink versnipperd. Voor een abortus ga je naar de abortuskliniek, voor anticonceptie naar de huisarts en voor een soa naar de soa-polikliniek. Bonink: ‘In Glasgow zie je dat niet alleen de cliënten maar ook de hulpverleners het een meerwaarde vinden dat de zorg gebundeld is. Je verbetert de kwaliteit van de hulpverlening als je mensen op meer terreinen tegelijk kunt helpen. En dat kunnen we in Nederland goed gebruiken, want het aantal tienerzwangerschappen, abortussen en soa stijgt hier nog steeds. Als we de zorg bundelen, kunnen we dat tij mogelijk keren.’

Centra met een lage drempel
Dus riep ZonMw een jaar terug organisaties op om een voorstel te doen voor de opzet van een regionaal eerstelijns centrum op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid. Laagdrempelige centra waar mensen – en vooral jongeren – terechtkunnen voor alle hulp op het gebied van seks, anticonceptie en soa. ‘We hebben negen serieuze reacties gekregen’, vertelt Hannie Bonink. ‘Daarnaast hebben we veel telefoontjes gehad van andere organisaties. Zoals een aantal GGD’en dat nog niet zover is, maar wel met de gedachte speelt om de zorg rondom seksualiteit breder te organiseren.’ ZonMw heeft met alle negen gesprekken gevoerd en uiteindelijk vijf regio’s uitgekozen om een uitgewerkt projectvoorstel in te dienen. Daarvan zijn er drie gehonoreerd en inmiddels begonnen om een eerstelijns centrum op te zetten: Midden-Holland (Gouda), Zuidelijk Zuid-Holland (Rotterdam) en Flevoland. Het gaat om een proef. Een begeleidend evaluatieonderzoek van TNO peilt vanaf de start of het concept werkt. Daarnaast zal er alles aan worden gedaan om de centra bekend te maken. Bonink, met nadruk: ‘Ik wil over drie jaar niet horen dat de proef mislukt is omdat mensen de centra helemaal niet kenden.’

Huisarts?
Twintig jaar terug gold Nederland als voorbeeldland op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid. We hadden het laagste percentage tienerzwangerschappen en abortussen. Het was de tijd dat de Rutgers Stichting in het hele land laagdrempelige ‘Rutgershuizen’ had van waaruit voorlichting en seksualiteitshulpverlening werd geregeld. ‘Die huizen waren financieel niet meer haalbaar’, vertelt Bonink die het einde van de Rutgers Stichting zelf heeft meegemaakt. Eén van de redenen hiervoor was dat steeds meer mensen naar de huisarts gingen als ze een vraag of probleem hadden. Op dit moment handelt de huisarts de meeste vragen over soa en anticonceptie af, zo is bekend uit onderzoek.
Waarom dan toch nieuwe seksualiteitscentra? Bonink: ‘De seksualiteitscentra richten zich op de groep die niet naar de huisarts wil of kan. Het accent ligt op preventie en hulpverlening voor adolescenten met verschillende culturele achtergronden. Vooral deze groep blijkt te zorgen voor stijging van het aantal abortussen, tienerzwangerschappen en soa. Zij heeft goede voorlichting en hulp nodig.’

Sense
In de drie regio’s hebben bestaande organisaties een samenwerkingsovereenkomst getekend voor bundeling van het aanbod. Samenwerkingspartners zijn: GGD’en, soa-poliklinieken, CASA en de abortusklinieken. In alledrie de regio’s wordt gewerkt onder de naam ‘Sense’, regionaal centrum voor seksuele gezondheid. De drie seksualiteitscentra zullen overigens niet letterlijk in de vorm van drie locaties ontwikkeld worden. In Flevoland is het de bedoeling dat er twee locaties komen om het grote landelijke gebied te kunnen bestrijken. In Gouda komt één locatie. In Rotterdam wordt alleen op de achtergrond samengewerkt en blijven de diverse onderdelen verspreid over de stad. ‘Uiteindelijk is het een organisatorische kwestie’, knikt Bonink.

GGD’en
De regionale centra voor seksualiteit hebben drie jaar de tijd om een succes te worden. Dat wil zeggen dat de waardering en/of het aantal gebruikers gedurende de looptijd van de projecten is gestegen. Bonink hoopt dat de centra in 2009 niet alleen structureel geopend zijn (‘één van de subsidievoorwaarden waar we op hameren’), maar vooral ook dat andere organisaties het voorbeeld volgen. ‘De drie pilots ontwikkelen methodes die in andere regio’s kunnen worden overgenomen. Zo kan in iedere regio een centrum ontstaan.’ Dit sluit volgens haar goed aan bij de huidige reorganisatie van de curatieve soa-bestrijding. ‘De GGD’en krijgen nu de regie en het geld. Ik hoor van verschillende GGD’en dat zij het aanbod breder willen trekken. Mijn advies is: breid je hulpverlening uit en maak gebruik van de expertise die nu wordt opgedaan.’

Erectieproblemen
Naast de ontwikkeling van drie eerstelijns centra gebeurt er momenteel meer. ZonMw wil dat seksualiteitshulpverlening ook in de tweede lijn verbetert. ‘Veel lichamelijke en psychische problemen hebben effect op seksualiteit’, aldus Bonink, zelf arts. ‘Het is bijvoorbeeld bekend dat je gevoel bij het vrijen verandert als je baarmoeder verwijderd is, waarschijnlijk omdat zenuwbanen veranderen. We weten ook dat chronische buikpijn kan wijzen op seksueel misbruik. En dat mannen die antidepressiva gebruiken erectieproblemen kunnen krijgen.
Mensen met lichamelijke en psychische ziekten moeten leren omgaan met het effect op seksualiteit, maar in de hulpverlening is daar nog weinig aandacht voor.’ Bonink is blij dat er op verschillende plekken in het land initiatieven worden genomen om seksualiteitshulpverlening in de tweede lijn te verbeteren. Zo is in Groningen een polikliniek seksuologie gestart met één multidisciplinair hulpaanbod voor mannen en vrouwen met seksuele problemen. Binnen enkele GGZ-instellingen zijn inmiddels ook afdelingen seksuologie opgericht.

Onvervulde vraag
Of de verbeterde seksualiteitshulpverlening in de eerste en tweede lijn aansluit bij de behoefte van mensen met seksuele problemen, zal in 2009 duidelijk worden. Bonink: ‘De Rutgers Nisso Groep is momenteel bezig met een monitor seksuele en reproductieve gezondheidszorg. Die monitor gaat een breed beeld opleveren van de behoefte aan dit type hulpverlening. Ook de ervaringen van de drie seksualiteitscentra zullen meetellen. Want dat is het lastige: eigenlijk weten we niet precies hoeveel behoefte er is aan hulp. We vermoeden dat er sprake is van een onvervulde vraag, maar of dat echt zo is? Over drie jaar weten we meer.’

ZonMw programma over seksualiteit Met een speciaal programma maakt ZonMw zich sinds 1998 sterk om de seksualiteitshulpverlening in Nederland te verbeteren en beter in te bedden in de bestaande gezondheidszorg. ZonMw voert dit programma uit in opdracht van het ministerie van VWS. In eerste instantie is een studie gedaan om het aanbod en de knelpunten in kaart te brengen. Op basis hiervan zijn de vervolglijnen van het programma uitgezet: samenhang realiseren in het bestaande aanbod en een epidemiologisch onderzoek doen naar de vraag en behoefte aan seksualiteitshulpverlening. Verder wordt binnen het programma Seksualiteit gewerkt aan het ontwikkelen van een preventieprogramma om seksueel en huiselijk geweld door jeugdigen tegen te gaan. Ook wordt gewerkt aan het verbeteren van de gezondheid en het welzijn van prostitue(e)s. Het programma Seksualiteit loopt nog tot 2009.

Meer weten?
U kunt een gratis abonnement nemen op de nieuwsbrief van ZonMw over de ontwikkelingen van de eerstelijnscentra voor seksuele en reproductieve gezondheidszorg. Stuurt u dan een e-mail aan diversiteit@zonmw.nl. Op www.zonmw.nl/diversiteit kunt u meer informatie vinden over het programma Seksualiteit.