De onontkoombare uitdaging van hiv- en soa-bestrijding voor mannen die seks hebben met mannen op internet

Wim Zuilhof, senior medewerker hiv/soa-bestrijding Schorer
Stephan Cremer, sectieleider soa/hiv GGD Rotterdam e.o.

Gezondheidsbevordering is sinds de jaren negentig een terrein rijker geworden: de virtuele wereld van internet. De auteurs beschrijven de rol die internet bij de preventie van soa/hiv-infectie onder mannen die seks hebben met mannen is gaan spelen. Ze schetsen de internetinterventies die in de loop der jaren voor deze mannen zijn ontwikkeld. Vervolgens geven ze enkele adviezen voor het online werken in het kader van hiv- en soa– bestrijding bij de betrokken mannen.

Terugblik
Het internetgebruik heeft in de afgelopen tien jaar onder mannen die seks hebben met mannen een enorme vlucht genomen. Onder de respondenten van de landelijke monitoronderzoeken steeg de toegang tot internet tussen 2000 en 2003 van 37 naar 79%. In 2003 bezocht 47% dagelijks of enkele malen per week websites voor mannen die seks hebben met mannen. In 2000 was dat nog 29% . Naast het verkrijgen van een grote variëteit aan informatie via internet kwam gaandeweg het chatten op. Al snel bleken veel chats daadwerkelijk te leiden tot seksdates . Er kwamen steeds betere mogelijkheden om online snel en doeltreffend seks te organiseren en te consumeren.
Voor veel mannen die seks hebben met mannen werd internet een belangrijk onderdeel van hun leefstijl en voor de organisatie daarvan. Zij gebruikten het steeds meer voor het vinden van sekspartners die aan specifieke wensen voldeden, voor pornomateriaal, als informatiebron, als servicestation en om met vrienden en kennissen in contact te blijven.
Uitbreiding van de technische mogelijkheden leidden rond de eeuwwisseling tot nieuwe inzichten. Aanvankelijk beperkte de hiv- en soa-bestrijding voor de betrokken mannen zich tot het geven van informatie op traditionele vindplaatsen als homohoreca, clubs en verenigingen. Gaandeweg drong echter het besef door dat mannen via internet in kwantitatief én kwalitatief opzicht, wellicht net zo goed en/of soms zelfs beter konden worden bereikt.
Door ontwikkelingen als snellere breedbandverbindingen werden nieuwe kansen en mogelijkheden voor preventie gecreëerd. Bij online voorlichting over voeding werd voor het eerst in Nederland een ‘computer-tailored’ interventie uitgevoerd . De mogelijkheden tot virtuele interactie met de gebruikers werden beter en wonnen aan populariteit. Afzonderlijke gebruiksmogelijkheden konden steeds beter aan elkaar worden gekoppeld. Informatie over soa/hiv kon aantrekkelijker worden gemaakt door erotisch beeldmateriaal toe te voegen. Door bewegende en pratende virtuele personen te creëren konden meer persoonlijke relaties met gebruikers worden opgebouwd.
Preventie van soa en hiv online
In de afgelopen vijf jaar zijn door verschillende gezondheidsinstellingen internetdiensten voor mannen die seks hebben met mannen ontwikkeld. Deze activiteiten zijn als volgt te rangschikken:

Het leveren van basisinformatie:
Al rond 1990 werd in Nederland voor mensen met hiv een online ontmoetingsplek met een informatiedatabase opgebouwd: Hivnet. Dit functioneerde enige tijd zeer succesvol als communicatiemedium tussen Nederlandse, West-Europese en zelfs Noord-Amerikaanse mensen met hiv. Meningen en feiten over onder andere medicatie konden zo worden gedeeld en opgeslagen.
Bijna een decennium later, in 1999, plaatste Schorer een folder voor ‘kinky’ seks op het internet. In 2001 kwam zij vervolgens met drie websites, waarvan twee specifiek over seks, hiv en veilig vrijen: www.kinkyseks.nl en www.homoseks.nl. In 2005 volgden www.partyandplay.nl, voor druggebruikende mannen die seks hebben met mannen en www.homohivplus.nl voor mannen met hiv. Ook ontwikkelde Schorer een speciale maandelijkse e-mail nieuwsbrief, E-male, waar inmiddels meer dan 1.800 mannen op zijn geabonneerd.
Steeds meer leefstijlsites voor homoseksuele mannen die van nieuws tot porno, van kunst tot roddel aanboden, gingen ook gezondheidsinformatie leveren. In 2001 werd het internet-platform opgericht. Hier werken Schorer, de GGD’en van Amsterdam, Rotterdam en Utrecht, Soa Aids Nederland en de HIV Vereniging samen om – onder andere - ervoor te zorgen dat landelijk uniforme en juiste informatie wordt aangeboden. Schorer levert actuele informatie over seks, hiv, soa en veilige seks aan populaire infosites als Gay.nl, gaysite.nl. en expreszo.nl.
Op internet worden specifieke eisen aan informatie gesteld. Deze moet gemakkelijk te vinden zijn, waarvoor de sites goed moeten worden gelinked aan populaire ‘fun’websites voor homomannen en snel door zoekmachines kunnen worden gevonden. Binnen de site moeten bezoekers ook eenvoudig via een begrijpelijke indeling op trefwoorden kunnen zoeken. Teksten op internet moeten over het algemeen ook kort en ‘to the point’ zijn. En actueel: een folder kan vaak een jaar mee, maar op internet worden hogere eisen gesteld aan actualiteit Als er nieuwe geruchten of berichten zijn omtrent hiv en aids raadplegen steeds meer mannen door hen vertrouwde bronnen op internet. Aan de andere kant moet de deugdelijkheid van de informatie op die bronnen niet worden beïnvloed door de waan-van-de-dag berichten waar andere sites nog wel eens mee komen.

Dataverzameling voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek
De GGD’en van Rotterdam en Nijmegen waren samen met de Universiteit Maastricht in 1999 degenen die het gebruik van internet door mannen die seks hebben met mannen en de verwachte toename daarvan als eersten onderkenden en in kaart gingen brengen. In datzelfde jaar vond door hen een eerste kleinschalig online onderzoek onder chatters plaats (‘tussen chat en seks’ 1999-2000). Toen de techniek verbeterde bleek uit onderzoeken, die daarop volgden, dat het mogelijk was om via online vragenlijsten veel respondenten te krijgen en valide gegevens te verzamelen.
Er is in Nederland nog geen systematisch onderzoek uitgevoerd naar de voor- en nadelen van een schriftelijke tegenover een internetvragenlijst. Tot nu toe kunnen via internet relatief gemakkelijk respondenten worden geworven als de vragenlijst op een populaire site kan worden aangeboden. Ook lijken jongere, lager opgeleide en biseksuele mannen via internet gemakkelijker bereikbaar. Enige jaren gelden werd een vragenlijst met betrekking tot redenen voor het niet testen op hiv als papieren versie naar leden van de COC 's Midden Nederland en Amsterdam verzonden. Van de benaderde 1.800 mannelijke leden zond 52% deze lijst weer terug. Dezelfde lijst werd als digitale versie op de populaire website chatboy gezet. Binnen vier weken stuurden 4.000 mannen deze ingevuld terug. Opvallend daarbij was dat de gemiddelde leeftijd van de COC-leden (45 jaar) negen jaar hoger was dan van de chatboy-bezoekers. Ook waren de COC-leden vaker hoog opgeleid (85% tegenover 50%) .
Ook wat betreft kwalitatief onderzoek biedt internet mogelijkheden. Zo zijn er online diepteinterviews met webcams onder heteroseksuele jongeren uitgevoerd (Uhr-Daal, Davidovich; 2006; zie elders in dit nummer).

Interventies ‘op maat’
Op basis van het onderzoek ‘tussen chat en seks werd in 2000 door de GGD Rotterdam e.o. een ‘eerste generatie’-interventie voor chattende homomannen ontwikkeld, www.dateguide.nl. Bezoekers konden een persoonlijke ‘guide’ kiezen die hen onderzoeksvragen stelde en geautomatiseerd informatie gaf over veilige seks, chatten en daten. Ook konden vanaf de site erotische, veilige seks promotende ‘date-cards’ worden verstuurd aan e-mailadressen van mannen waarmee de bezoeker een ‘date’ wilde.
Gestimluleerd door nieuwe technische mogelijkheden werden in daaropvolgende interventies de mogelijkheden voor ‘tailoring’ verder uitgewerkt.
Voor mannen die een vaste mannelijke partner wensen ontwikkelde de GGD Amsterdam www.vasterelatie.nl om mannen in (toekomstige) vaste relaties te ondersteunen bij seks zonder risico’s van hiv-infectie met hun vaste partner . De GGD Rotterdam e.o. ontwikkelde op basis van het e-datingonderzoek uit 2002 een meer geavanceerde opvolger van dateguide, www.gaycruise.nl. Deze interventie maakt als eerste gebruik van de mogelijkheid om met bezoekers een langerlopend en meermalig contact op te bouwen.
Verder werd recentelijk door de GGD Rotterdam e.o. de cd-rom ‘De Waaghals en de Prins’ voor homomannen tot 24 jaar. Gebruik makend van de nieuwste technische mogelijkheden wordt de (jonge) gebruiker in een virtueel Rotterdam rondgeleid. Hij kan door middel van spelletjes, filmpjes en het beantwoorden van veelgestelde vragen nadenken over zijn (toekomstige) relaties en condoomgebruik. Overwogen wordt om de inhoud van deze CD rom online te zetten.

Individuele counseling
In de afgelopen jaren zijn voor GGD’en werkende outreach vrijwilligers zelf op kleine schaal online ‘baangesprekken’ aangegaan met mannen die in hun internetprofiel en hun zoekgedrag voor onbeschermde seks leken te kiezen. Het uitgangspunt daarbij is dat de preventiegesprekken die op banen en andere ontmoetingsplekken met mannen die seks hebben met mannen worden aangegaan, ook via een toetsenbord kunnen worden gevoerd met deze chatters. Over de effecten van deze gesprekken is nog weinig bekend. Deze werkwijze kost echter veel tijd en menskracht en lijkt vooralsnog niet optimaal aan te sluiten bij de mogelijkheden van internet. Bovendien ontbreekt bij deze werkwijze controle op de juistheid en adequaatheid van de adviezen, die bij een elektronisch ‘getailorde’ interventie wèl bestaat.

Persoonlijke service en advies
Soa Aids Nederland ontwikkelde www.soatest.nl, waar mannen en vrouwen die eventueel risico’s van soa/hiv hebben gelopen een advies krijgen over het wel of niet laten afnemen van een hiv- of soa-test. De GGD Amsterdam creëerde www.syfilistest.nl voor homomannen in Amsterdam. GGD Nederland en Schorer hebben www.homohep.nl in de lucht gebracht, die uitgebreide informatie geeft over hepatitis-B en mannen in Amsterdam de mogelijkheid biedt in de spreekuuragenda een afspraak te noteren voor een eerste vaccinatie tegen hepatitis-B bij de GGD (alle drie elders in dit nummer besproken).

Toekomstige uitdagingen
In de afgelopen jaren is gebleken dat internet een zeer bruikbaar medium is voor het bereiken van mannen die seks hebben met mannen in het kader van bestrijding van hiv en soa. De huidige mogelijkheden zijn nog lang niet verkend en door verdergaande technische verbeteringen zullen die zich nog verder uitbreiden. Meer dan aanvankelijk werd beseft behoren gedragsinterventies en wellicht ook (geheel of gedeeltelijk geautomatiseerde) counseling tot de mogelijkheden. ‘Persoonlijke’ internetcontacten kunnen op gebruikers veel invloed hebben, zelfs als deze zich tot online contact beperken en geautomatiseerd verlopen. In de toekomst zullen steeds levensechter guides, hosts en vrienden met de gebruiker communiceren. Door zorgvuldige ‘tailoring’ van informatie, adviezen en diensten kan goed doordachte, constante en meetbare kwaliteit op maat van de persoon worden geleverd.
Internet stelt gezondheidsinstellingen voor nieuwe uitdagingen. Enkele daarvan zijn de volgende

Samenwerken: In het publieke domein van internet wordt het bereik slechts beperkt door de taalkeuze. Traditionele scheidingen tussen regionaal en landelijk vervagen daardoor. ‘Eigen domein’ betekent op internet niet zoveel. Belangrijk is vooral dat je producten en eventueel je organisatie bereikbaar zijn via de domeinen van anderen. Samenwerking levert beter rendement, maakt zichtbaar en vindbaar. Ook wordt door het koppelen en integreren van websites een interessanter en veelzijdiger aanbod geleverd. Goed aanbod kost ook geld en bundeling van mensen en middelen is kosteneffectiever en maakt meer mogelijk. Samenwerking leidt ook tot het noodzakelijk delen van steeds vernieuwende kennis.

Het integreren van online diensten in het totale aanbod aan mannen die seks hebben met mannen: Informatiecampagnes kunnen aan bereik en kwaliteit winnen door gebruik te maken van een combinatie van online en gedrukte informatie. Regionale ‘keten’zorg - en dienstverlening (soa-controle, hiv-testen, hepatitis-B-vaccinaties) kan efficiënter en gebruiksvriendelijker, als beter gebruik wordt gemaakt van – soms al bestaande – online-onderdelen.

Alleen pionieren waar nodig. Nog steeds worden websites opgezet die - alle goede bedoelingen ten spijt - wat betreft techniek, opmaak en gebruiksmogelijkheden gedateerd zijn. En vaak overbodig, omdat anderen al beter werk hebben afgeleverd met dezelfde inhoud en doelstelling.

Blijvend vernieuwen: door nieuwe techniek worden steeds hogere eisen aan de kwaliteit gesteld. En een website die drie jaar geleden relevant was, kan inmiddels overbodig zijn geworden.

Referenties:

1. Hogeweg JA, Hospers HJ. Monitoronderzoek 2000, Maastricht 2000. Hospers H, Dörfler T, Zuilhof W. monitoronderzoek 2003, Amsterdam 2003.
2. Hospers HJ, Harterink P, van den Hoek K, Veenstra J, Chatters on the Internet: a special target group for HIV prevention. Aids Care (2003) vol 14, NO 4, pp 539-44.
3. Brug, et al. computer-tailored nutrition education: differences between two interventions Health Educ. Res. 1999; 14: 249-56).
4. Hospers HJ, Kok G, Harterink P, de Zwart O. A new meeting place: chatting on the Internet, e-dating and sexual risk behaviour among Dutch men who have sex with men. AIDS. 2005 Jul 1;19(10):1097-101.
5. Haks K; Cremer S, Mikolajczak J, Ameijden E van: Beslissingsondersteuning bij een hiv-test voor homoseksuele mannen, GG&GD Utrecht, 2004.
6. Davidovich U, de Wit JBF, Stroebe W. Using the internet to reduce risk of HIV infection in steady relationships: A randomized controlled trial of a tailored intervention for gay men (In submission).
7. Vriens P, Hoek K van den. De Waaghals en de Prins, Soa Aids Magazine, jaargang 2 - nummer 2-2005.