Daniel van Schaik, Beleidsmedewerker Programma Intermediairs Soa Aids Nederland
Kees Rietmeijer, Hoofd soa/hiv-polikliniek Denver, VS

Internet is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. In 2004 had 73% van de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder thuis de beschikking over internet.¹ Van de 8 miljoen Nederlanders die online zijn, gebruikt 6 miljoen het internet voor het zoeken van informatie over gezondheid.² Internet is daarmee een van de belangrijkste informatiebronnen over gezondheid, ook over soa en hiv.

Sekspartners en internet
Internet maakt informatie toegankelijk voor een breed publiek en met een paar drukken op de knop is wereldwijd specifieke informatie beschikbaar. Ook op het gebied van seks is op internet veel te vinden. De zoekterm ‘seks’ in google levert ruim 4 miljoen hits op. Van informatiesites tot commerciële sites, van chatsites tot datingsites voor het ontmoeten van (seks)partners. Internet wordt dan ook in toenemende mate gebruikt voor het zoeken van sekspartners, zo blijkt uit verschillende studies.^3,4,5

Mannen die seks hebben met mannen
Het merendeel van de mannen die seks hebben met mannen heeft toegang tot internet (in 2003 79%). Ongeveer de helft van hen bezoekt op regelmatige basis sites gericht op homo- en biseksuele mannen. Ook chatten is populair; van de mannen met internet gaf 58% aan te chatten met andere mannen.⁶ Volgens Nederlands onderzoek leidt chatten regelmatig (in 61% van de gevallen) tot een ontmoeting, wat in de meeste gevallen resulteert in een seksueel contact met één of meer dates.⁶ In een online onderzoek had 72,2% van de Nederlandse mannen die seks hebben met mannen iemand ontmoet die ze hadden leren kennen via een chatsite.⁷ Van deze ontmoetingen resulteerde 81,6% in een sekscontact.
Niet alleen Nederlandse mannen gebruiken internet voor het zoeken van mannelijke sekspartners. Engels onderzoek onder bezoekers van een soa-polikliniek in Londen en Plymouth liet zien dat 47% van de betrokken mannen internet gebruikte om online mannelijke sekspartners te zoeken.³ Vergelijkbare percentages worden aangetoond in andere studies over internetgebruik bij deze groep.⁸
De gegevens zijn onderling moeilijk vergelijkbaar vanwege verschillende sampling en werving. Wel laten de verschillende studies zien dat als er een ontmoeting plaatsvindt, dit bij mannen die seks hebben met mannen bijna altijd tot een sekscontact leidt.
Heteroseksuelen
Onder heteroseksuelen is internet een populair en veelgebruikt medium, ook voor het zoeken van sekspartners. Uit het eerder aangehaalde onderzoek onder bezoekers van Engelse soa-poliklinieken had 11-20% van de heteroseksuele mannen en 7% van de heteroseksuele vrouwen een sekspartner online gezocht. Dit leidde in ongeveer de helft van de gevallen tot een afspraak, waarbij in de meeste gevallen ook sprake was van seksueel contact.³
Onder polibezoekers in de VS had 6,4% internet gebruikt voor het zoeken van sekspartners. Daarvan had een klein deel van de heteroseksuele mannen (3,7%) en vrouwen (3,1%) daadwerkelijk seks met een internetpartner.⁹ Verschillende andere studies tonen een vergelijkbaar beeld. Een klein deel van de heteroseksuelen zoekt online sekspartners, van wie ongeveer de helft partners ontmoet en waarbij in de meeste gevallen ook sprake is van seks met deze partner.^3,5,9,10

Er lijkt dus sprake te zijn van een ‘emancipatie’ onder heteroseksuelen. Met de bredere beschikbaarheid van internet onder jongeren en etnische minderheidsgroeperingen is er ook een verschuiving waarneembaar in de populatie die een sekspartner zoekt via internet. McFarlane et al. vinden aanwijzingen dat in toenemende mate sekspartners door jongeren worden gezocht en binnen deze groep in toenemende mate door vrouwen en bepaalde etnische groepen.¹⁰

Is er meer risico met online partners?

Mannen die seks hebben met mannen
Mannen die seks hebben met mannen zoeken vaker sekspartners online dan heteroseksuele mannen en heteroseksuele mannen weer vaker dan vrouwen. Het gaat in de meeste gevallen om blanke mannen die seks hebben met mannen. Ontmoetingen met online partners leiden bijna altijd tot sekscontact, waarbij hoger risicogedrag wordt gerapporteerd, zoals onbeschermde anale seks, dan bij andere anonieme sekscontacten.^7,11 Naarmate er meer partners via internet worden gerapporteerd neemt het onveilig gedrag zelfs toe.¹¹

Seropositieve mannen die internet gebruiken voor het vinden van mannelijke sekspartners rapporteren meer onbeschermde anale seks met andere seropositieve partners. Op verschillende datingsites voor mannen die seks hebben met mannen wordt in veel gevallen gebruik gemaakt van de hiv-status in het zoekprofiel. Op deze manier wordt gezocht naar sekspartners met dezelfde hiv-status (seroconcordantie), met wie in veel gevallen onbeschermd wordt gevreeën.¹³ Daarbij wordt voorbij gegaan aan mogelijke andere soa en superinfectie met hiv.

Heteroseksuelen
Heteroseksuelen die online sekspartners zoeken hebben meer (zowel online als offline) sekspartners. Daarnaast hebben ze vaker een soa gehad, hebben ze vaker anale seks en vrijen ze vaak onveilig. Bovendien is deze groep eerder seksueel actief.¹⁰
Zowel uit online als schriftelijk onderzoek blijkt dat vrouwen in toenemende mate internet gebruiken voor het zoeken van sekspartners.^1,5 Uit een grootschalig Amerikaans online onderzoek naar de relatie tussen internet en seksueel gedrag blijkt dat van de vrouwen die aan dit onderzoek meededen 43% ooit seks had met een partner die ze via internet hadden ontmoet.¹⁴ Deze vrouwen zijn blank, wat ouder en meer ervaren met sekspartners en hebben zich vaker wel eens op soa laten testen dan vrouwen die geen internet-sekspartner hadden gehad. Condooms worden vaker gebruikt, maar het gebruik is wel inconsistenter.¹⁴

Jongeren
Jongeren die online een sekspartner zoeken vertonen ander seksgedrag dan hun leeftijdgenoten. Zij hebben meer sekspartners, zijn eerder aan hun seksuele carrière begonnen, rapporteren meer partners en hebben vaker een soa gehad. Daarnaast wordt vaker anale seks met non-internetpartners gerapporteerd. Het condoomgebruik onder jongeren die sekspartners zoeken via internet ligt iets hoger dan bij jongeren die dat niet doen. Wel hebben zij vaker een hiv-test en soa-onderzoek laten doen.¹⁰

Internet als instrument voor preventie van soa en hiv
Internet is door het grote bereik en de toegankelijkheid het medium bij uitstek voor op maat gesneden informatie over soa en hiv. Het wordt dan ook veelvuldig gebruikt voor het plaatsen van informatie over soa, hiv en veilig vrijen. De bezoekersaantallen van hiervoor opgezette sites geven aanleiding om te veronderstellen dat voorzien wordt in een informatiebehoefte.
Naast preventie biedt internet echter ook mogelijkheden om specifieke (sub)doelgroepen te voorzien van specifieke informatie, een site gericht op mensen met hiv is daar een mooi voorbeeld van. Wat internet bijzonder maakt is dat het een interactief medium is. Hier wordt op beperkte schaal gebruik van gemaakt, door enkele internetinterventies die op maat gesneden adviseren en soms zelfs de mogelijkheid bieden tot online testen (bijvoorbeeld www.stdtest.org, www.iwantthekit.org, www.syfilistest.nl).
Over het bereik en de effectiviteit van deze internetinterventies is meestal maar weinig bekend. Innovatieve toepassingen van internet bij de preventie van soa en hiv zijn schaars en worden slechts sporadisch toegepast. Een innovatief voorbeeld is een site voor online partnerwaarschuwing (www.inspot.org). Naast deze beschikbare sites is nog een aantal interventies in ontwikkeling, die elders in dit tijdschrift worden beschreven.

Uit de verschillende studies komt naar voren dat een meerderheid van de mensen online preventie op prijs zou stellen. Bovendien blijkt dat zij die internet gebruiken om sekspartners te vinden ook met grotere waarschijnlijkheid dan andere groepen internet gebruiken om informatie over soa te vinden.⁹ Naast behoefte aan actuele informatie online over veilig vrijen is er behoefte aan het online stellen van vragen; door jongeren wordt de behoefte aan een discussieforum genoemd. Deelname van preventiewerkers in chatrooms wordt ook als mogelijkheid aangegeven door een meerderheid van mannen die seks hebben met mannen.¹¹
Conclusie

Het internetgebruik is de laatste jaren explosief gestegen en vormt voor veel mensen één van de belangrijkste bronnen van informatievoorziening. Veel mensen gebruiken internet om informatie over gezondheid op te zoeken..² Aan de hand van enkele onderzoeken hebben we in dit artikel daarnaast laten zien dat internet door verschillende doelgroepen ook gebruikt wordt voor het zoeken van sekspartners. Hoewel vooral (blanke) mannen die seks hebben met mannen internet als matchmaker hebben ontdekt, lijkt er sprake te zijn van een ‘emancipatie’ van andere groepen op dit gebied. Onder jongeren is een toename zichtbaar van het gebruik van internet voor het zoeken van sekspartners en met succes. Hetzelfde geldt voor bepaalde etnische groepen.
Onder mannen die seks hebben met mannen worden tevens aanwijzingen gevonden voor serosorting via internet, waarbij veelvuldig risicogedrag wordt gerapporteerd.
Online antwoorden op dit risicogedrag zijn er vooralsnog niet.

Alle mensen met sekspartners via internet hebben een hoger seksueel risicogedrag; zij hebben meer wisselende sekscontacten, hebben vaker een soa gehad en rapporteren meer (onbeschermde) risicohandelingen. Deze risicogedragingen onder specifieke (sub)doelgroepen bieden aanknopingspunten voor gerichte preventie.

Op onze zoektocht naar gebruik van het internet kwamen we weinig informatie tegen over de rol daarvan bij preventie. Er zijn nauwelijks wetenschappelijk onderbouwde internetinterventies die ingaan op seksueel gedrag. Bovendien wordt internet vooral gebruikt voor het plaatsen van informatie over veilig vrijen en het voorkomen van soa en hiv (primaire preventie). Innovatieve interventies die gebruik maken van de interactieve mogelijkheden en die inspelen op gedragsverandering zijn er nog maar weinig. Met het grote bereik, vooral onder moeilijk bereikbare groepen is hier zeker nog winst te halen. Opvallend is dat de behoefte aan online informatie en preventie als wenselijk naar voren komt onder de verschillende onderzoekspopulaties uit dit onderzoek. Online discussieforums, deelname van hulpverleners in chatrooms en de mogelijkheid om via mail vragen te stellen zijn interventies die worden gesuggereerd.

Uit de verschillende artikelen komt een aantal gemeenschappelijke conclusies naar voren, hoewel de onderzoekspopulaties sterk verschillen in samenstelling en methode van werving. In sommige studies wordt online geworven in chatrooms, in andere studies wordt aan bezoekers van een soa-poli gevraagd naar hun ervaringen met internet. Het betrekkelijk weinige onderzoek dat in Nederland is gedaan naar online sekszoekgedrag is beperkt tot mannen die seks hebben met mannen.

Ondanks de verschillen in opzet en sampling van de studies, wijzen de resultaten van onderzoek wel allemaal in dezelfde richting. Hoogrisicogroepen zijn online te vinden, maar er gebeurt nog weinig qua online preventie om deze groepen gericht van informatie te voorzien. De kansen die internet biedt voor interactie en gedragsverandering blijven vooralsnog onderbenut en bieden een uitdaging voor de toekomst.

Referenties

1. Statline, aangehaald 17 januari 2006.
2. Raad voor de Volksgezondheid en zorg, internetgebruiker en veranderingen in de zorg, 2005.
3. Malu MK, Challenor R, Theobald N, Barton SE. Seeking and engaging in internet sex: a survey of patients attending genitourinary medicine clinics in Plymouth and in London, International Journal of STD & AIDS 2004; 15: 720-24.
4. Hospers HJ, Kok G, Harterink P, De Zwart O. A new meeting place: chatting on the internet, e-dating and sexual risk behaviour among Dutch men who have sex with men, Aids, 2005 1;19(10): 1097-101.
5. McFarlane M, Bull SS, Rietmeijer CA. The internet as a newly emerging risk environment for sexually transmitted disease, JAMA, juli 2000, vol 384 nr. 4, 443-47.
6. Hospers HJ, Dörfler TT, Zuilhof W. Monitoronderzoek 2003, 2004.
7. Hospers HJ, Harterink P, Hoek K van den, Veenstra J. Chatters on the internet: a special target group for HIV prevention, Aids Care, 539-44, 2002.
8. Bolding G, Davis M, Hart G, et al. Gay men who look for sex on the internet: is there more HIV/STI risk with online partners? AIDS 2005 juni 10: 19(9): 961-8.
9. Rietmeijer CA, Bull SS, McFarlane M, et al. Risks and benefits of the internet for populations at risk for sexually transmitted infections (STI’s ):results of an STI clinic survey, Sex Transm Dis. 2003; 20(1) 15-19.
10. McFarlane M, Bull SS, Rietmeijer CA. Young adults on the internet; risk behaviors for sexually transmitted disease and hiv, Journal of adolescent health, 2002; 31; 11-16.
11. Elford J, Bolding G, Sherr L. Seeking sex on the internet and sexual risk behaviour among gay men using London gyms. Aids p. 1409-15, 2001.
12. Benotsch EG, Kalichman S, Cage M. Men who have met sex partners via the internet: prevalence, predictors, and implications for hiv prevention, Archives of sexual behaviour, vol.31, no.2 april 2002.
13. Halkitis PN, Parsons JT. Intentional unsafe sex (barebacking) among hiv-positive gay men who seek sexual partners on the internet, Aids Care, p. 367-78, 2003.
14. Mcfarlane M, Kachur R, Bull SS, Rietmeijer CA. Women, the internet, and sexually transmitted infections, Journal of women’s health, vol. 13, number 6, p. 689-95, 2004.