Joline van Lier - sociaalverpleegkundige infectieziekten/ soa-bestrijding, GGD Zuid-Holland West
Contact: J.vanlier@ggdzhw.nl

definitie peer education
‘Peer’ betekent vriend of gelijke, ‘education’ staat omschreven als onderwijs, informeren, kennis-overdracht en opvoeding.⁴ Belangrijke kenmerken zijn: het assisteren bij de ontwikkeling van groepsbenadering, zinvolle activiteiten benoemen, samen activiteiten organiseren, de juiste informatie verschaffen, leeftijdgenoten kunnen ondersteunen, continu op de hoogte zijn van problemen en behoeften van jongeren en vooral actief blijven als vrijwilliger.⁵

Over de hele wereld worden peer educators ingezet om hun ‘gelijken’ te informeren. Zo informeren jongeren bijvoorbeeld andere jongeren. Dit is ook een veel gebruikte methode binnen de soa-, hiv- en aidsbestrijding. Onderzoek bij onder andere studenten in Mongolië laat zien dat wanneer jongeren actief worden ingezet om programma’s mee te ontwikkelen, dit zeer waarschijnlijk een beter effect heeft bij het opdoen van vaardigheden.¹ Seksueel risicogedrag zal hierdoor sneller afnemen. Jongeren spreken dezelfde taal en begrijpen elkaar beter. Kennis neemt sneller toe.^1,2 Uit een Amerikaanse studie onder een groep mannen die seks hebben met mannen blijkt door peer education het condoomgebruik tijdens anaal seksueel contact toe te nemen.³
In 2005 is door de GGD Zuid-Holland West een eerste groep Antilliaanse jongeren getraind als ‘peer educators’. De eerste resultaten zijn conform de onderzoeksverwachtingen.

de training Eind november 2005 werd een eerste groep Antilliaanse jongeren geworven door Alivio. Dit is een stichting voor en door de Antilliaanse gemeenschap in Delft. Jongeren tussen de 17 en 22 jaar werden getraind als peer educators door een sociaalverpleegkundige van de GGD Zuid-Holland West. Voorafgaand aan de training werd enquêtegewijs een behoeftepeiling gedaan, met als doel de aanwezige kennis te meten en onderwerpen te verzamelen voor het trainingsprogramma.⁶ Dit gebeurde in samenwerking tussen de afdelingen gezondheidsvoorlichting en algemene gezondheidszorg van de GGD Zuid-Holland West. Het merendeel van de jongeren had behoefte aan informatie over de verschillende soa. Daarnaast vonden ze het belangrijk om te leren hoe ze voorlichting kunnen geven. De meeste jongeren wilden ook kennismaken met voorbehoedmiddelen. Een aantal jongeren bleek echter vanuit hun religie niet achter een actief condoomgebruik en promotie daarvan te staan.

De eerste training bestond uit informatie over de meest voorkomende soa, seksualiteit, vrij veiliggedrag, voorbehoedmiddelen, condoomdemonstratie en preventieactiviteiten. Het bleek dat het merendeel van de jongeren hier geen details (namen van infecties, symptomen en de behandelbaarheid) van kende. Door deze kennisoverdracht kwamen feiten naar voren en werden fabels uit de wereld geholpen. Het spel vraag & antwoord gaf meer inzichten en informatie. De groep had veel van de gepresenteerde voorbehoedmiddelen niet eerder gezien en ongeveer de helft wist niet hoe op een juiste manier een condoom om de kunstpenis te doen.
Op grond van het ABC-model (abstinence, be faithfull, condom use) bleek condoom-promotie tijdens peer education acceptabel. Andere methodieken die bij de training werden gebruikt waren discussie, brainstorm en planning van eigen activiteiten voor Wereld Aids Dag 2005. Aan het einde van de training werd een certificaat uitgedeeld.

Ruim een half jaar later werd een vervolg-training georganiseerd. Een aantal jongeren had behoefte aan meer kennis over voorlichtingsmethoden, zo bleek uit de evaluatie. Een ander motief was een terugblik op de eerste ‘outreach’ activiteiten van de peer educators. De tweede training bestond onder andere uit een brainstorm in groepjes, waarna een presentatie in de grote groep volgde over de leermomenten van het werk als peer educator. Hierbij werden de ervaringen gedeeld van de ‘outreach activiteiten’ tijdens Wereld Aids Dag 2005. De jongeren genoten er zichtbaar van om de opgedane kennis met voorlichten en de reacties van ‘peers’ te presenteren aan de andere jongeren in de training.

interventie In 2005 is een aantal activiteiten georganiseerd door de peer educators in het kader van Wereld Aids Dag. In en buiten het centrum van Delft werden jongeren op straat aangesproken over soa, hiv en aids. Er werd een discussie uitgelokt over veilig vrijen en condoomgebruik. De gesprekjes werden ondersteund met folders, flyers en condooms. Verder werden een snookerhal, een winkelpassage en het Centraal Station bezocht, evenals een wijkclubgebouw en het buitenterrein van een school voor voortgezet onderwijs. Een van de peer educators had een presentatie voorbereid. Hij bleek hiermee in staat om een groot aantal jongeren op zijn school te amuseren en kreeg positieve reacties voor deze actie. Het doel van de interventie was kennis opdoen over wat een soa en hiv is en hoe je deze op kunt lopen, wat te doen bij een infectie, hoe een soa te voorkomen en waarom veilig vrijen belangrijk is. De gratis condooms werden tijdens deze actie ook erg goed ontvangen.

resultaten Na de eerste training hebben zes van de vijftien jongeren als peer educators gewerkt. Deze groep werd aangevuld met zes andere geïnteresseerde jongeren. In Delft werden 300 jongeren geïnformeerd tijdens Wereld Aids Dag 2005. Er was supervisie van twee vrijwilligers vanuit Alivio. De jongeren die de informatie ontvingen waren enthousiast en hebben geleerd welke meest voorkomende soa er zijn en waar ze terecht kunnen voor soa-onderzoek. Ook zijn ze er meer bewust van gemaakt om veilig te vrijen, door bijvoorbeeld een condoom te gebruiken of andere technieken toe te passen dan geslachtsgemeenschap. Door deze activiteiten zijn er meer jongeren gemotiveerd geraakt om ook een peer educator te worden en daarmee een actieve bijdrage te leveren aan de bestrijding van soa, hiv en aids.

conclusie Het is zinvol om jongeren te trainen als peer educators. Hierdoor worden ze zelf deskundige op een bepaald gebied. Daarnaast kunnen er op eenvoudige wijze grote groepen jongeren bereikt worden met gezondheidsvoorlichting.⁷ De verantwoordelijkheid om outreach- activiteiten te organiseren en de kwaliteiten als peer educators te blijven gebruiken, ligt nu bij de jongeren zelf en bij de Alivio-vrijwilligers. Het is echter belangrijk om hen te blijven volgen en evalueren en - waar nodig - specifieke vervolgtrainingen te organiseren.⁸ Het begrip peer education behoeft verdere inburgering en consequente uitvoering ten aanzien van de te benaderen doelgroep.

aanbeveling Het ontwikkelde trainingsprogramma voor de eerste en de vervolgtraining peer education kan binnen en buiten de GGD worden gebruikt op plaatsen waar nieuwe vrijwilligers geselecteerd zijn. Door een behoeftepeiling te organiseren voor een nieuwe groep kan het trainingsprogramma worden aangepast.

Referenties

1. Cartagena RG, Veugelers PJ, et al. Effectiveness of an HIV prevention program for secondary school students in Mongolia, J Adolesc Health. 2006 Dec;39(6):925.e9-16. Epub 2006 Oct 5. 
2. Kirby D, Obasi A, Laris BA. The effectiveness of sex education and HIV education interventions in schools in developing countries, World Health Organ Tech Rep Ser. 2006;938:103-50; discussion 317-41. 
3. Horizons, Population Council, Peer Education and HIV/AIDS: Past Experiences, Future Directions; 3-4. 
4. Hannay M, Van Dale Grote Woordenboek, Engels-Nederlands. 
5. Projectenburo voor kwaliteit en vernieuwing, Amsterdam, Handboek: peer education bij aids-voorlichting aan moeilijk bereikbare jongeren. 
6. Parkin V. Peer education: the nursing experience, J Contin Educ Nurs. 2006 Nov-Dec;37(6):257-64. 
7. Ross MW, Harzke AJ, Scott DP, et al. Outcomes of Project Wall Talk: an HIV/AIDS peer education program implemented within the Texas State Prison system, AIDS Educ Prev. 2006 Dec;18(6):504-17. 
8. Hamming R, Reitsema G, et.al. Peereducation bij SOA-preventie door de MOA en de GGD. Dit is er voor nodig! Assen, januari 2005.