Monique Eijkenboom,
Anita Johannisse,
Jet Bastiani, adviseurs afdeling gezondheidszorg Dienst Justitiële Inrichtingen 

Rust er een taboe op seks in detentie? Bestaat dit fenomeen niet meer op het moment dat iemand achter de tralies verdwijnt? Moeten gedetineerden bij hun insluiting samen met hun bezittingen hun seksuele driften inleveren, om ze na jaren detentie weer met rente op te halen? Hoe is het gesteld met infectiepreventie in het algemeen en condoomverstrekking in het bijzonder binnen detentie?

kaders: wet en beleid Seks in de penitentiaire inrichting met wederzijdse instemming is in Nederland - in tegenstelling tot wat velen denken - niet wettelijk verboden. De strafwet verbiedt alleen plaats en zichtbaarheid van seksuele handelingen op grond van schennis van de eerbaarheid.
Binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) is een tweetal circulaires ontwikkeld op het gebied van infectiepreventie. De eerste betreft hepatitis-B, de tweede een algemene circulaire op het gebied van infectiepreventie. In deze laatstgenoemde (uit 2001) wordt condoomverstrekking expliciet genoemd: het is van belang dat voor de justitieel ingeslotenen condooms beschikbaar worden gesteld. Deze moeten ook geschikt zijn voor anaal seksueel verkeer.
Ook in het scholingsbeleid voor justitieel verpleegkundigen is infectiepreventie een van de vaste thema’s. Al vele jaren is hier scholing in gegeven. Vanaf 2007 wordt een speciaal voor DJI ontwikkelde, vierdaagse module op post-HBO-niveau aangeboden door de hogeschool Leiden. Deze module is gericht op competentiegericht leren.

infectiepreventie binnen dji Aan het onderwerp infectiepreventie is in het verleden veel aandacht besteed binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen.Tot 2003 waren er consulenten infectieziekten, die naast beleidskaders een landelijk netwerk hebben opgebouwd binnen medische diensten. Ook hebben zij een voorlichtingsprogramma voor infectiepreventie voor personeel ontwikkeld. Inmiddels is deze portefeuille belegd bij de afdelingen Gezondheidszorg en Beleidsontwikkeling van DJI.
Samen met ketenpartners als GGD Nederland, Soa Aids Nederland, Landelijk Centrum voor Infectieziekten (LCI), Nationaal Hepatitis Centrum, Trimbos en Nederlands Instituut voor de Gezondheidszorg (NIGZ) is de Commissie Samenwerking Infectieziekten in het leven geroepen. Deze commissie heeft als opdracht om een meerjaren-programma en jaarplan te ontwikkelen en vorm te geven. Een van de zaken die op dit moment worden uitgewerkt is het opzetten van soa-poli’s in detentie, in aansluiting op de soa-poli’s daarbuiten. In de samenwerking met de lokale GGD-en zijn in het Gevangeniswezen goede ervaringen opgedaan met het hepatitis-B-vaccinatieprogramma voor risicogroepen.

praktijk Condoomverstrekking in de penitentiaire inrichtingen vindt op verschillende manieren plaats. Elke inrichting kan hier op eigen wijze inhoud aan geven. Bij de meeste inrichtingen is de condoomverstrekking belegd bij de medische dienst en worden de condooms veelal gratis verstrekt. Sommige medische diensten hebben een soa-poli opgezet, zoals in Amsterdam en de jeugdinrichting in Breda en zijn laagdrempelig in condoomverstrekking. Ook zijn er inrichtingen met voorlichtingsprogramma’s in groepsverband. Een mooi voorbeeld hiervan is Maashegge, waar de voorlichting door de verpleegkundige en de inrichtingswerker gezamenlijk wordt verzorgd.

weerstand Hoewel de DJI-circulaire duidelijke taal spreekt, blijkt het binnen de gevangenis complexe materie om uitvoering aan te geven.
Een inventarisatie onder diverse penitentiaire inrichtingen leverde op dat minder dan de helft van de inrichtingen - anno 2007 - condooms verstrekt. De redenen die hiervoor worden aangegeven zijn divers. Een argument om géén condooms te verstrekken zou zijn dat de huisregels impliciet aangeven dat seks binnen de gevangenis niet mag.
Een deel van de medische diensten geeft aan dat de directie geen condooms beschikbaar wil stellen voor gedetineerden, omdat condoomverstrekking juist de seksuele handelingen zou stimuleren binnen de gevangenis. Of omdat de directie stelt dat condooms zouden kunnen worden gebruikt om contrabande (zoals drugs) naar binnen te smokkelen. Sommige verpleegkundigen meenden dat het bespreekbaar maken van veilige seks te schokkend zou zijn voor mensen uit andere culturen. En soms waren de weerstanden bij de penitentiaire inrichtingswerkers erg groot en leidde dit tot veel onderlinge discussies.
Is het de worsteling van de medische dienst om een directie te overtuigen? Is het motiveren met behulp van de landelijke DJI-circulaire infectieziekten onvoldoende overtuigend? Ontegenzeggelijk spelen ook andere factoren een rol. Het werken in een huis van bewaring betekent werken in een ge- en besloten omgeving. Een beveiligde omgeving waarin machtsverhoudingen en machogedrag van een andere orde zijn dan erbuiten en waar seks als ruilhandel wordt ingezet.
Ben je dan als verpleegkundige voldoende zelfverzekerd en deskundig om seksueel en risicogedrag bespreekbaar te maken, of wordt hierdoor het gevoel van onveiligheid groter?

toekomstperspectief Toen in 2002 bleek dat er in het veld nog te weinig uitvoering werd gegeven aan de distributie van condooms binnen het Gevangeniswezen, heeft de afdeling Gezondheidszorg van DJI extra vragen laten toevoegen aan het landelijke tevredenheidsonderzoek binnen justitie: de gedetineerdensurvey 2004 (een onderzoek dat het inrichtingsklimaat in beeld brengt en laat zien hoe gedetineerden hun deten-tie beleven). Hierin werd gevraagd naar de toegankelijkheid en beschikbaarheid van de medische zorg, de bekendheid met infectieziekten en de verkrijgbaarheid van condooms binnen detentie.
Meer dan 50% van de respondenten gaf aan (zeer) ontevreden te zijn over de verkrijgbaarheid van condooms, slechts 10% was tevreden. In 2007 wordt deze vraag herhaald in het onderzoek. Op basis van deze uitslag kan worden bepaald of nadere informatie over condoomverstrekking nodig is. Afhankelijk van de uitkomst kan DJI besluiten een apart onderzoek op kleine schaal uit te voeren om achter de juiste interpretatie van de (on)tevredenheidsscore te komen.
Hierbij kan gedacht worden aan vragen als: Zijn de medische diensten onvoldoende toegerust of liggen drempels elders en bij andere disciplines? Liggen de condooms op een verkeerde plek of krijgt men ze alleen bij de bezoekregeling? Heeft een verpleegkundige of inrichtingswerker voldoende competenties in huis om dit bespreekbaar te maken?
Om terug te komen op de vraag in het begin: Eén ding is duidelijk: de Dienst Justitiële Inrichtingen is zich bewust van de praktische problemen rond condoomverstrekking. En werkt actief aan het verzilveren van de rente in de vorm van bewustwording voor personeel en gedetineerden.