Journalist Tim Dekkers heeft van Schorer de opdracht gekregen om een kritische en onafhankelijke geschiedschrijving op te stellen over de meer dan 20 jaar homo-hiv-preventie in Nederland. Het resultaat is te vinden in het boek ‘ Je Lust of je leven’. De publicatie leidde tot debat in de media, de Tweede Kamer en in ‘de IJsbreker’ in Amsterdam.

Golf van creativiteit
Voor een deel overlapt de geschiedschrijving van Dekkers het recent verschenen ‘Geen paniek! Aids in Nederland 1982-2004’ van Annet Mooij (zie Soa Aids Magazine nr. 3, december 2004 voor bespreking). Ook hier weer aandacht voor de discussie tussen homobeweging en bloedbanken, die aanleiding was voor de eerste aidsvoorlichting aan homomannen in 1983. Voor de preventieboodschap (uniek in de wereld) aan Nederlandse homomannen: neuk niet, of gebruik een condoom (de zogenaamde ‘dubbele boodschap’). En voor het advies om af te zien van de hiv-test. En ook bij Dekkers weer het beeld dat de aidsbestrijders soms drukker waren elkaar te bestrijden dan hiv/aids.
Nieuw is de aandacht voor de golf van creativiteit die de eerste fase in de interventies van homo-hiv-preventie kenmerkte. Van Jack Off Parties tot Safe Sex Workshops, Videoshows en Promotieteams die op tournee gingen door het hele land. Aidsvoorlichting op de baan (out reach voorlichting op openbare ontmoetingsplaatsen), in de homosauna (van interviews, spiegels tot travestiet Vera Springveer) en in de darkrooms (Dark Angels). Deze golf dreef sterk op de inzet van bevlogen preventiewerkers en vele vrijwilligers, mede gedreven door de directe gevolgen van hiv en aids waarmee men in eigen kring werd geconfronteerd

Ultieme uitdagingen
In de volgende fase vindt er een aantal ontwikkelingen plaats die de successen van de homo-hiv-preventie uithollen. De professionalisering en institutionalisering van het preventiewerk was noodzakelijk, maar heeft er toe geleid dat de kracht van de vrijwilligers (peer education) minder werd benut. De decentralisering van de collectieve preventie, dus ook de homo-hiv-preventie, heeft ertoe geleid dat er meer regionaal/maatwerk kon worden geleverd, maar ook dat de kwaliteit en de omvang van de lokale/regionale homo-hiv-preventie in totaal afnam. De komst van de combinatietherapie tenslotte was de nekslag; opeens had de preventie geen stok achter de deur meer (als je niet veilig vrijt ga je dood aan aids).
In die nieuwe situatie worden preventiewerkers geconfronteerd met homomannen die zich verweren tegen de norm van veilig vrijen, met homomannen met hiv die hun aandeel in het seksuele plezier opeisen en met de ultieme uitdaging: mannen die bewust kiezen voor onveilige seks (de zogenaamde barebackers). Niet alleen de soa- maar ook de hiv-cijfers stijgen zorgwekkend.

Nieuwe inzet
Hoewel dit minder expliciet in het boek aan bod komt wordt nu wel op alle relevante ontwikkelingen gereageerd met nieuwe interventies, die in deze fase veel planmatiger worden aangepakt en getest op effectiviteit. Het grote aantal mannen dat de eigen serostatus niet kent wordt bestookt met een testcampagne en een op maat gemaakt digitaal testadvies, voor homomannen met hiv wordt een interventie uitgetest die hen beter ondersteunt in hun seksuele gezondheid (inclusief veilig vrijen), voor de specifieke valkuilen van jonge homomannen is een speelse CD-Rom ontwikkeld (De Waaghals en de Prins) en voor homomannen in een vaste relatie is inmiddels een bewezen effectieve interventie via internet beschikbaar. Voor Soa/hiv-voorlichting wordt infotainment ingezet in de vorm van een glossy lifestyle magazine (Body Guard). Het heeft even geduurd, maar de homo-hiv-preventie is weer terug in het zadel.

Het driekwart volle/eenkwart lege glas
Maar zijn al die nieuwe interventies wel voldoende? Interessant is dat Dekkers een hele reeks betrokken in de homo-hiv-preventie de balans laat opmaken en dat daarna zelf ook doet. Onderzoeken geven meestal aan dat driekwart van de homomannen veilig vrijt. Toch zien geïnterviewden veel neuken zonder condoom om zich heen, een groeiende nonchalance in het omgaan met hiv/soa-risico’s en vinden sommigen dat het er ronduit slecht voorstaat. Anderen nuanceren dat beeld, maar erkennen wel dat er een bepaalde stagnatie dreigt en dat het de vraag is hoe ver je kunt komen met de homo-hiv-preventie.
Dekkers zelf vindt dat de homo-hiv-preventie te lang op de oude voet is doorgegaan en mist een nieuwe ‘stok achter de deur’; hij mist dat er een gevoel van urgentie op de doelgroep wordt overgebracht. Hij pleit er daarom onder andere voor dat homomannen met hiv vertellen wat de nadelen zijn van leven met hiv, dat de testcampagne agressiever wordt doorgezet en dat preventiewerkers confronterender omgaan met degenen die zonder condoom wensen te neuken. Hij biedt de lezer daarmee voldoende stof om de eigen balans op te maken.

Ongewenste neveneffecten
Een citaat uit het hele boek haalt het tot pagina 1 van De Volkskrant. Jan van Wijngaarden, medearchitect van de Nederlandse aids-bestrijding en homo-hiv-preventie, bekent nu voorstander te zijn van een verbod op bareback parties. Hij realiseert zich dat een verbod het probleem niet oplost, maar vindt het belangrijk een signaal af te geven. Pikant detail: hij is inmiddels inspecteur voor de infectieziektebestrijding; zijn woorden dragen dus verder dan een persoonlijke mening.
Door de SGP worden naar aanleiding van de publicatie in de Volkskrant kamervragen gesteld aan de Minister van VWS. Bij het debat blijkt dat een meerderheid van de Tweede Kamer niets ziet in een verbod. Wel vraagt de Tweede Kamer aan de ministers van VWS en Justitie om te komen met een voorstel voor een wet die het onveilig vrijen door mensen met hiv verbied. Dit verzoek staat haaks op het advies van de Bestuurscommissie Aidsbeleid en Strafrecht die in 2004 juist afraadde om het strafrecht in te zetten. Daarnaast hebben Aids Fonds, Soa Aids Nederland, Schorer, Hiv Vereniging Nederland en de Nederlandse Vereniging van Aidsbehandelaren laten weten dat de inzet van strafrecht de doelen van de soa/aids-bestrijding niet helpt, maar juist ernstig hindert (zie ook artikel elders in dit nummer over vervolging van mensen met hiv).

Bij de planmatige preventie wordt niet alleen aandacht besteed aan de gewenste effecten, maar ook aan de ongewenste neveneffecten van een interventie. Het toepassen van strafrecht op het onveilig vrijen door mensen met hiv is zo’n ongewenst neveneffect van een publicatie over één citaat uit 20 jaar homo-hiv-preventie.

Geen verbod, wel meer testen
Schorer organiseerde op 8 maart een debat naar aanleiding van het verschijnen van het boek. Daarbij bogen onder anderen Gerjo Kok, Janhuib Blans, Wim Zuilhof en Tim Dekkers zich over vragen als: dwang of drang?, is klaarkomen in de mond wel onveilig?, kan hiv-testen de preventie ondermijnen?
Over het verbieden van bare backing was iedereen het snel eens; niet effectief omdat het niet te controleren valt. Wel moet er meer worden gedaan aan het versterken van de sociale norm rond condoomgebruik; de condoomnorm moet terug; voorzieningen zoals de alomtegenwoordige aanwezigheid van condooms moeten beter geregeld worden.
Als homomannen zich regelmatig laten testen op hiv en ze blijken telkens seronegatief, dan kunnen ze zich wel eens ten onrechte onkwetsbaar gaan achten en minder veilig gaan vrijen. Anderzijds zijn degenen die seropositief blijken hun hoofdmotivatie voor veilig vrijen kwijt: het voorkomen van oplopen van hiv. Zo kan het actieve hiv-testbeleid de preventie kan ondermijnen. Gerjo Kok wist te melden dat uit grootschalig onderzoek geen negatieve effecten blijken van een actief testbeleid. Uit de discussie werd duidelijk dat niet zozeer de test als wel de counseling het grote verschil kan maken. Overigens wordt homomannen in Australië geadviseerd zich twee keer per jaar te laten testen op hiv, ongeacht een wel of niet gelopen risico gelopen.
Men vindt het gewoon belangrijk om het op tijd te weten. Dit op tijd weten is niet eens zo belangrijk voor de behandelingskansen, maar wel voor het voorbereiden op de behandeling en het leven met hiv.

Tussen risico en genot
Het debat werd afgesloten met de roep van Dekkers om een nieuwe stok achter de deur. Aids en dood zijn blijkbaar geen overtuigende argumenten meer voor de doelgroep. Naar alle waarschijnlijkheid wordt zowel de kans op als de ernst van een soa/hiv-infectie onderschat, vooral door homojongeren. Dekkers wil dat mensen met hiv meer zichtbaar worden en zich uitspreken over de last van het levenslang pillen slikken. Maar uit de discussie bleek dat niet die pillen het probleem zijn, maar het feit dat hiv je gehele leven overhoop gooit. Bovendien ontmoeten homomannen met hiv die daarvoor uitkomen ook nu nog stigmatiserende reacties en kijken ze wel uit om hun glazen in te gooien door het bekendmaken van hun serostatus, juist nu ze nog zoveel uit het leven kunnen halen. Gerjo Kok signaleerde dat bij elke vorm van preventie eens in de zoveel weer wordt geroepen om het helemaal anders aan te pakken; hij bepleitte niet alle bestaande benaderingen overboord te gooien, maar wel om hier nieuwe creatieve elementen aan toe te voegen. En meer aandacht te besteden aan individueel maatwerk, in combinatie met het op maat aanspreken van subgroepen. Janhuib Blans bepleitte de inzet van de eigen sociale omgeving onder het motto ‘mijn broeders hoeder’. Wim Zuilhof sloot af met de stelling dat de homo-hiv-preventie toch zal blijven bestaan uit het zorgen voor een goede balans tussen risico en genot.
Het feit dat het debat niet wilde vlammen betekent wellicht dat er op hoofdlijnen wel consensus bestaat over de aanpak van de homo-hiv-preventie in de komende jaren.